PERŁY TURYSTYCZNE OBSZARÓW NADZALEWOWYCH

Kraina to niezwykła. W zachwyt, podziw i zadumę wprawiają nie tylko osiągnięcia myśli ludzkiej utrwalone na przestrzeni wieków w licznych obiektach architektonicznych, technicznych i w dziełach sztuki, ale również nieocenionej wartości dzieło samej natury - jest nim różnorodna, piękna przyroda.
Świadectwem odległej przeszłości są liczne budynki i budowle, wraz z ich bogatym wystrojem i wyposażeniem, a także śmiałe rozwiązania hydrotechniczne i drogowe. Znajdziemy je w każdym zakątku tego obszaru, a najwięcej w Elblągu, Fromborku, Braniewie, na Żuławach Wiślanych i na Kanale Elbląskim.

A wspaniała i niepowtarzalna przyroda? To nie tylko unikatowe Jezioro Drużno, bogaty świat fauny i flory w 11 rezerwatach i 2 parkach krajobrazowych, liczne pomniki przyrody. To także kilkadziesiąt kilometrów pięknych piaszczystych plaż i towarzyszące im wydmy na Mierzei Wiślanej nad Bałtykiem. To różnorodna roślinność - od stepowej aż po typowo górską, to kilkaset gatunków ptaków, mnogość ryb, gadów, płazów i ssaków. Opisy wielu gatunków występujących tutaj roślin i zwierząt znalazły się w Polskich Czerwonych Księgach: Roślin i Zwierząt. Krainę tą, zwłaszcza w części północnej i południowo-wschodniej, porastają wyjątkowej urody stare zespoły leśne. Szczególną uwagę zwraca rzadko spotykane ukształtowanie tego obszaru; zadziwia on tu swoją zmiennością. Depresyjne tereny Żuław Wiślanych i rozległe równiny urozmaicone łagodnymi wzniesieniami sąsiadują z krajobrazem Wysoczyzny Elbląskiej. Wysoczyzna w licznych miejscach zaskakuje swoim typowo górskim charakterem. Na prezentowanym obszarze znajduje się szereg charakterystycznych lub niezwykłych obiektów związanych z przyrodą. Można do nich zaliczyć urocze krajobrazy żuławskie, potoki o charakterze górskim, zamierające jez. Drużno, wielki obszar Zalewu Wiślanego, liczne rzeki i kanały żeglowne. Bogactwo tutejszej przyrody stało się podstawą do wpisania znacznej części tego obszaru do programu NATURA 2000.

Na tym wyjątkowym obszarze żyją i gospodarują wielce życzliwi ludzie. Piękno i niezwykłość tych okolic udostępniają oni niezliczonym rzeszom turystów z kraju i świata. To na nich czeka kraina, gdzie ukojenie przynoszą piaski plaż, morska bryza i plusk wód Bałtyku, gdzie człowiek i woda tworzą niepowtarzalne krajobrazy żuławskie, gdzie w starych lasach można uwolnić się od stresu i zgiełku miast, gdzie dziki zwierz przemierza lasy i szuwary, gdzie stare budowle wprawiają w zachwyt i zdumienie każdego, gdzie potężne dęby snują opowieść o niezwykłej historii i niezwykłych ludziach...

A gdzież ta kraina? Otóż umownie jest to niezwykły przyrodniczo-geograficzny pas nadmorski w północnej Polsce, na wschód od rzeki Wisły aż do granicy państwowej z Federacją Rosyjską w zachodniej części Obwodu Kaliningradzkiego. Obejmuje on tereny gmin położonych nad Zalewem Wiślanym. W niniejszej publikacji pas ten nazywany "obszarem gmin nadzalewowych". Długość tego obszaru wynosi około 50 km, a szerokość waha się od 20 do 30 km. Jego powierzchnia przekracza 1 534 km2, a zamieszkuje na nim około 208 000 osób. Gospodarzami tego obszaru są jednostki samorządu lokalnego z siedzibami w: Elblągu, Braniewie, Fromborku, Tolkmicku, Nowym Dworze Gdańskim, Stegnie, Sztutowie i Krynicy Morskiej.

Obszary nadzalewowe, mimo różnic krajoznawczo-fizjologicznych, pod względem funkcjonalnym i historycznym stanowią zespół terenów od siebie współzależnych. Kierując się względami fizjograficznymi można z nich wydzielić: Mierzeję Wiślaną, Żuławy Wiślane, Wysoczyznę Elbląską, Wybrzeże Staropruskie oraz Zalew Wiślany.

Mierzeja Wiślana

Mierzeja Wiślana to wyjątkowo urokliwy, piaszczysty wał wydmowy ciągnący się po stronie polskiej od granicy państwowej za osadą Piaski do rzeki Wisły. Jego szerokość waha się od kilkuset metrów do 2,5 kilometra. Wał wydmowy jest dziełem natury i układa się pasmowo. Od strony morza mamy najpierw piękne piaszczyste plaże, na których przy odrobinie szczęścia znajdziemy bursztyn. Tu roślinność jest nader uboga. Dalej ciągnie się wydma przednia (biała). Zbudowały ją wiatry z piasków morskich. Roślinność jest tu bogatsza, ale niska lub karłowa. Kolejny pas stanowi wydma szara. Jest to główny wał, porośnięty głównie borem sosnowym. Następny pas jest już nizinny i przechodzi w tereny nadzalewowe lub żuławskie. Najwyższy punkt na Mierzei - Wielbłądzi Garb o wysokości 49,5 m n.p.m. - znajduje się na wschód od Krynicy Morskiej. Na Mierzei występuje wiele gatunków roślin, w tym także objętych ochroną ścisłą i częściową. Bytują tu 242 gatunki ptaków, w tym 107 lęgowych oraz wiele gatunków płazów i gadów (w tym turkusowa odmiana padalca). Mierzeję zamieszkują liczni przedstawiciele ssaków. Niezwykła wartość przyrodnicza obszaru spowodowała utworzenie "Parku Krajobrazowego Mierzeja Wiślana" oraz czterech rezerwatów przyrody: "Mewia Łacha", "Kąty Rybackie", "Buki Mierzei Wiślanej" i "Mikołajkowe Wydmy". W rezerwacie "Mewia Łacha" stwierdzono 219 gatunków ptaków, z czego 50 to gatunki lęgowe. Do najliczniejszych należą: mewa pospolita (100 tys. szt.), mewa mała (40 tys. szt.) i lodówka (do 30 tys. szt.). Kolonia kormorana w Kątach Rybackich należy do największych w Europie i skupia 35-40 tys. sztuk ptaków (z pisklętami).

Cała Mierzeja jest dobrze zagospodarowana dla potrzeb różnych form turystyki, w tym głównie pobytowej. Funkcjonuje tam kilkaset różnej klasy hoteli, moteli, pensjonatów, ośrodków wypoczynkowych, sanatoriów, pól namiotowych oraz wielka ilość zakładów usługowych pracujących na rzecz osób wypoczywających nad wodami Bałtyku i Zalewu Wiślanego. Oferty turystyczne dostosowane są do wymagań gości przebywających na Mierzei. Największe miejscowości na tym obszarze to: Krynica Morska, Piaski, Przebrno, Sztutowo, Kąty Rybackie, Skowronki, Stegna, Jantar i Mikoszewo.

Turystom Mierzeja oferuje szereg obiektów zaliczanych do dziedzictwa kultury i historii. W Krynicy Morskiej znajduje się Latarnia Morska z 1895 roku, pełniąca także rolę atrakcyjnej wieży widokowej. W Kątach Rybackich funkcjonuje oddział Muzeum Morskiego. Jego ekspozycje dotyczą przede wszystkim Zalewu Wiślanego i tradycji rybackich. Inny charakter ma Państwowe Muzeum Stutthof znajdujące się w Sztutowie. Zorganizowano je na terenie niemieckiego obozu koncentracyjnego działającego tu w okresie II wojny światowej. Zgromadzono w nim eksponaty i dokumentację związane z eksterminacją ludności polskiej i innych narodowości. W Stegnie na szczególną uwagę zasługuje XVII-wieczny kościół z jego cennym wyposażeniem i wspaniałymi organami. Co roku w okresie letnim odbywają się tu koncerty organowe. Atrakcją turystyczną stała się ponownie uruchomiona kolejka wąskotorowa. W Stegnie i we wsiach przyległych do Mierzei znajdują się liczne zabytki architektury. Należą do nich domy podcieniowe, wiatraki, układy przestrzenne wsi oraz obiekty sakralne. Największe ich skupiska znajdują się w Drewnicy i Żuławkach.

Żuławy Wiślane

Żuławy Wiślane, zajmujące częściowo tereny gmin Stegna, Sztutowo, Nowy Dwór Gdański i Elbląg, wchodzą w skład Żuław, które dzieli się na: Żuławy Gdańskie, Żuławy Malborskie i Żuławy Elbląskie. Żuławy Wiślane są równiną deltową Wisły. Powstały z nagromadzonych osadów rzecznych Wisły i Nogatu. Dzieła dokończył człowiek, meliorując ten obszar. Osuszenie terenów Żuław w dużej mierze zawdzięczamy kolonizatorom holenderskim zwanych Mennonitami. Na obszarze tym nie ma praktycznie lasów i stanowi on wielką równinę. Znaczną część tego terenu tworzy depresja. Najniższy punkt terenu - 1,8 m p.p.m. - znajduje się w Raczkach Elbląskich pod Elblągiem. Większość starych budynków posadowiona jest na terpach (w języku holenderskim - pagórek ocalenia). Cały obszar Żuław podzielony jest na poldery, z których do gęstej sieci rowów spływa nadmiar wody. System pomp przemieszcza zbędną wodę do głównych, umocnionych wałami, kanałów. Przy rowach melioracyjnych rośnie wielka ilość urokliwych wierzb, a w niektórych miejscach także olsz. Ten pozornie monotonny krajobraz urozmaicają unikalne i ciekawe konstrukcyjnie dzieła hydrotechniki, jak na przykład mosty zwodzone, akwedukty, mosty pontonowe i śluzy na rzekach.

Żuławy Wiślane to obszar bogaty w faunę i florę, szczególnie w rzadkie ich gatunki. Najcenniejszym jest tu zespół fauny i flory skoncentrowany w rezerwacie ornitologicznym "Jezioro Drużno" (powierzchnia 3 068 ha). Jest to jezioro w stadium zanikowym. Odnotowuje się tu aż 221 gatunków ptaków, z których połowa tu gniazduje. Rezerwat ma szczególne znaczenie dla ptactwa wodno-błotnego i podlega ochronie zgodnie z konwencją RAMSARSKĄ. Ochroną objęte są też liczne ostoje ptaków na pograniczu Żuław i Zalewu Wiślanego (ujście Nogatu, Dublewo).

Ale Żuławy Wiślane to teren ciekawy nie tylko przyrodniczo. Zachowało się tu wiele cennych architektonicznie obiektów z zakresu kultury materialnej. Historię i kulturę Żuław przybliżają częściowo ekspozycje w Muzeum Żuławskim w Nowym Dworze Gdańskim - "stolicy" Żuław Wiślanych, największym ośrodku miejskim tego obszaru. Dziedzictwo kultury dobrze charakteryzują między innymi liczne domy podcieniowe w miejscowościach Orłowo, Lubieszewo, Marynowy, a także już wspomniane w Żuławkach i Drewnicy. Niektóre z nich pochodzą z XVIII i XIX wieku. Do cennych zabytków należy też wiatrak w Drewnicy. Do rzadkości krajoznawczo-kulturowych zalicza się też charakter zabudowy wsi Tropy Elbląskie i Marzęcino. Domy mieszkalne w tych wsiach skierowane są frontami do kanału melioracyjnego. Osobliwością Żuław są stare budowle mostowe i hydrotechniczne. Do najciekawszych należą śluza Gdańska Głowa w Drewnicy, dwa mosty drogowe zwodzone oraz most kolejowy obrotowy w Rybinie, most zwodzony drogowy w Nowym Dworze Gdańskim. W Chłodniewie koło Rybiny znajduje się jedna z największych tego typu przepompowni melioracyjnych w Europie. Kolejna wielka przepompownia melioracyjna działa w Grochowie. Unikatem w skali światowej jest Kanał Elbląski. Zbudowany w latach 1845-1860 według projektu inż. J. Steenke kanał, wraz z systemem pięciu pochylni, umożliwia statkom pokonywanie różnicy poziomu pomiędzy Jeziorem Drużno i położonym o niemal 100 metrów wyżej Jeziorem Piniewo. Wiodąca tędy wodna trasa turystyczna do Ostródy i na jeziora mazurskie należy do najbardziej oryginalnych atrakcji. W 1982 r. w pobliżu miejscowości Janów (pod Elblągiem), przy trasie E7, odkryto osadę TRUSO, legendarne miejsce opisane w IX wieku przez żeglarza Wulfstana. Osada po planowanej rekonstrukcji będzie dużą atrakcją turystyczną.

Wysoczyzna Elbląska

Wysoczyzna Elbląska obejmuje obszary od Elbląga do miejscowości Święty Kamień za Tolkmickiem. Teren Wysoczyzny jest niepowtarzalnie urokliwy. Jego niezwykłość wynika z urozmaiconego ukształtowania krajobrazu, bogactwa fauny i flory, licznych rzeczek i potoków, unikalnej starej architektury, pomników przyrody i atrakcyjnych miejsc widokowych. Obszar ten jest falistą wysoczyzną morenową, wznoszącą się do 197 m n.p.m. Wysokie i strome wzgórza poprzecinane są licznymi i głębokimi wąwozami erozyjnymi (nawet do 40 m). Można tu spotkać znacznej wielkości głazy narzutowe (np. na wschód od Tolkmicka "Święty Kamień" o obwodzie 14 m). Specyficzny mikroklimat Wysoczyzny przyczynił się do występowania na tym obszarze roślin i ptaków typowych dla rejonów górskich. Lasy obfitują w liczne, bardzo stare, okazy drzew. Odnotowuje się tu wielką ilość rzadkich ptaków i ssaków (np. jeleń sika). Wartości przyrodnicze obszaru spowodowały utworzenie "Parku Krajobrazowego Wysoczyzny Elbląskiej" oraz rezerwatów: "Buki Wysoczyzny Elbląskiej" i "Kadyński Las". Na pograniczu Zalewu i Wysoczyzny utworzono rezerwat ornitologiczny "Zatoka Elbląska". Niezwykle urozmaicony pod względem przyrodniczym i charakterystyczny dla całej Wysoczyzny jest las miejski "Bażantarnia" w Elblągu. To właśnie tu rozpoczyna się Wysoczyzna Elbląska. "Bażantarnia" to las z potokami typu górskiego, licznymi wzniesieniami, jarami, urwiskami i bogatym drzewostanem, w którym dominuje stara buczyna i rzadziej dąb. Bogactwo "Bażantarni" przejawia się nie tylko w krajobrazie, ale i w świecie roślin i zwierząt. Obszar Wysoczyzny Elbląskiej wchodzi w program terenów chronionych NATURA 2000.

W granicach Wysoczyzny największym ośrodkiem osadniczym jest miasto Elbląg. Jego początki sięgają 1237 roku, a prawa miejskie uzyskał w 1246 r. Dziś miasto zamieszkuje blisko 130 000 osób. Jest to silny ośrodek przemysłu, szkolnictwa wyższego, ważny węzeł komunikacyjny oraz centrum regionu elbląskiego. Miasto weszło na ścieżkę szybkiego rozwoju i unowocześnienia infrastruktury technicznej. Z ciekawszych miejscowości na Wysoczyźnie wymienić należy m.in. Tolkmicko, Kadyny, Suchacz, Łęcze.

Obszar Wysoczyzny Elbląskiej nasycony jest cennymi zasobami kultury materialnej. Najwięcej możemy ich zobaczyć w Elblągu, Kadynach, Tolkmicku i Łęczu. Znajdują się tu liczne interesujące stare obiekty charakteryzujące wielowiekowy dorobek kulturowy i gospodarczy żyjących tu od wielu wieków ludów. Wiele takich obiektów znajduje się w Elblągu. Na uwagę zasługują w szczególności: z pietyzmem odbudowywane z zachowaniem unikalnego układu urbanistycznego Stare Miasto, muzeum silnie związane ze Starym Miastem, katedra pod wezwaniem św. Mikołaja z niezwykle cennymi dziełami sztuki, Centrum Sztuki Galeria EL, Brama Targowa, zespół dawnego kościoła i szpitala św. Ducha (dziś Biblioteka Elbląska) i wiele innych. Zaledwie 20 km od Elbląga znajduje się wyjątkowo ciekawa osada Kadyny. Szczyci się ona licznymi obiektami o dużych wartościach historycznych. Na uwagę zasługują głównie: barokowy pałac, zespół klasztorny, obiekty stadniny koni, budynki mieszkalne i szkolne. Miejscowość otaczają wspaniałe lasy, w których spotkać można unikalne gatunki roślin i zwierząt. W samych Kadynach rośnie jeden z najstarszych dębów w Polsce - "Dąb Bażyńskiego" o obwodzie około 10 m. Liczne zabytki znajdują się w Tolkmicku, które w przeszłości słynęło z budowy frachtowców i innych statków towarowych. W mieście znajduje się szereg obiektów historycznych, z których wymienić należy: budynki staromiejskie z XVIII/XIX w., gotycki kościół parafialny p.w. św. Jakuba Apostoła z XIV w., bramę gotycką z XIV w., mury obronne, kaplicę barokową z 1738 r., budynki stacji kolejowej z XIX w., a poza miastem także wały i fosy. Ciekawe obiekty architektoniczne znajdują się w Łęczu i Suchaczu oraz w innych miejscowościach Wysoczyzny. W Nadbrzeżu zorganizowano miejsce upamiętniające istnienie tam filii niemieckiego obozu koncentracyjnego Stutthof.

Wybrzeże Staropruskie

Wybrzeże Staropruskie rozciąga się na północno-wschodnim wybrzeżu Zalewu Wiślanego, od Fromborka przez Braniewo aż do Kaliningradu (dawniej Królewiec) w Obwodzie Kaliningradzkim Federacji Rosyjskiej. Część tego obszaru przypomina Żuławy Wiślane z charakterystycznymi polderami, rowami i wałami. Teren ten jest niekiedy określany jako Żuławy Braniewskie. Można tu podziwiać plaże muszelkowe (miliony muszelek wyrzucone z Zalewu przez fale) oraz niebywale bogaty świat fauny i flory. Dla jego ochrony utworzono rezerwat "Cielętnik" (brzoza niska - odnotowana w "Polskiej Czerwonej Księdze Roślin"). U ujścia rzeki Pasłęki znajduje się ostoja ptactwa wodnego. Rzeka Pasłęka, od Braniewa do jeziora Pierzchalskiego włącznie, stanowi korytarz ekologiczny. Utworzono na niej rezerwat "Ostoja bobrów na rzece Pasłęce". Pasłęka jest miejscem wędrówek rozrodczych ryb łososiowatych. Na skraju Wybrzeża Staropruskiego, na południowy wschód od Fromborka, znajduje się piękny klif, z którego można podziwiać Zalew, Mierzeję Wiślaną i wzgórza fromborskie.

Część polska Wybrzeża Staropruskiego obfituje w wyjątkowo cenne zasoby świadczące o wielowiekowej historii i kulturze tych ziem. Największe ich skupiska znajdują się we Fromborku i Braniewie. Szczególnie dużo obiektów chronionych jest we Fromborku. Dlatego też miasto to jest niekiedy określane jako "Perła północy". Do szczególnie cennych należą obiekty zgrupowane na Wzgórzu Katedralnym. Tu przebywał i tworzył Mikołaj Kopernik, tu pisał swoje słynne dzieło De revolutionibus orbium caelestium. Z wielkiej ilości najcenniejszych historycznie obiektów wymienić należy m.in.: wspaniałą katedrę gotycką (1388 r.) - dziś Bazylikę Archikatedralną, pałac biskupi, wieże: Kopernika i Radziejowskiego, zespół kanonii, neogotycki kościół poewangelicki i inne. We wspomnianej katedrze znajdują się dwadzieścia trzy ołtarze, liczne obrazy, rzeźby, stalle, płyty nagrobne i wspaniałe barkowe organy. Na Wzgórzu można wysłuchać koncertów organowych (co roku w okresie letnim organizowane są tu cykle koncertów organowych), zwiedzić muzeum, z wieży podziwiać odległe widoki, uczestniczyć w seansie w miejscowym planetarium.

Drugim ośrodkiem, który wpisał się w sposób szczególny w historię obszaru jest Braniewo. Miasto zostało założone w XIII wieku. Dawniej było tu ważne centrum kulturalne wschodniego regionu nadbałtyckiego. Do dziś zachowały się m.in.: układ przestrzenny Starego Miasta, fragmenty murów obronnych, wieża bramna zamku biskupiego z fosą, zespół klasztorny ss. Katarzynek, gotycki kościół parafialny z XIV w., kościół klasycystyczny z XIX w., kościół filialny gotycki (obecnie parafia bizantyjsko-ukraińska), dawne hospicjum (obecnie biblioteka), spichrz o konstrukcji ryglowej, zespół zabudowań stadniny koni. Braniewo jest dziś prężnym ośrodkiem administracyjnym, przemysłowym, z dobrymi zadatkami także na ośrodek akademicki. Braniewo ze względu na swe położenie odgrywa szczególną rolę w kontaktach z państwami nadbałtyckimi. Sprzyjają temu m.in. przejścia graniczne.

Zalew Wiślany

Zalew Wiślany w sposób naturalny łączy interesy gmin nadzalewowych. Wspólnota zainteresowań i działań dotyczy ochrony środowiska i ochrony przeciwpowodziowej, turystyki i sportu, komunikacji drogowej i wodnej, przejść granicznych, rybołówstwa i licznych usług. Zalew dzieli się na część polską - Zalew Wiślany i rosyjską - Zalew Kaliningradzki. Jego łączna powierzchnia wynosi 838 km2, a rozciąga się on na długości 90 km. W części polskiej Zalew liczy 35 km długości, jego szerokość dochodzi do 11 km, maksymalna głębokość sięga 4,4 m, a powierzchnia obejmuje 328 km2. W Zalewie żyje 38 gatunków ryb słodkowodnych, dwuśrodowiskowych i morskich. Do najbardziej cenionych należą węgorz i sandacz. Połowami ryb zajmuje się 80 załóg rybackich. Największe polskie porty nadzalewowe znajdują się w Elblągu, Krynicy Morskiej, Tolkmicku, Fromborku, Kątach Rybackich i Piaskach. Morskie przejścia graniczne funkcjonują w Elblągu i Fromborku. Przez Zalew Wiślany jednostki turystyczne i towarowe pływają w kierunku Wisły (Bydgoszcz, Gdańsk), na Zatokę Gdańską oraz do Kaliningradu i Bałtijska. Liczne rejsy odbywają się pomiędzy portami samego Zalewu.

Akwen ten uznano za ostoję ptaków. Są tu bowiem idealne warunki do bytowania tysięcy ptaków, w tym wielu zagrożonych wyginięciem. Zalew i jego otoczenie są też miejscem wypoczynku setek tysięcy ptaków wędrujących. Zatoka Elbląska, wchodząca w skład Zalewu, ze względu na bogactwo ptactwa, ustanowiona została rezerwatem ornitologicznym o tej samej nazwie. Stwierdzono tu obecność 222 gatunków ptaków, z czego 68 to gatunki gniazdujące w Zatoce. Cały obszar Zalewu Wiślanego wraz z otoczeniem wchodzi w system obszarów chronionych NATURA 2000.

Obszar z szansami

Z punktu widzenia gospodarczego i turystycznego, obszary nadzalewowe mają niezwykle korzystne położenie. Stąd wszędzie jest blisko. Łatwo i szybko można dojechać do Gdańska, Malborka, Kaliningradu, Ostródy, Iławy i wielu innych miejsc atrakcyjnych turystycznie lub stanowiących centra gospodarcze. Do przemieszczania się służą szybko unowocześniane drogi krajowe (E-7 i 22) i lokalne, linie kolejowe oraz kilka szlaków transportu wodnego. Atrakcję turystyczną stanowią linie kolejowe: nadzalewowa Elbląg - Braniewo (zagrożona likwidacją) i wąskotorowa na Mierzei Wiślanej i Żuławach. Z obszarów nadzalewowych można szybko dotrzeć do sąsiednich państw nadbałtyckich. Umożliwiają to przejścia graniczne w Gronowie pod Braniewem (ruch samochodowy), w Braniewie (ruch kolejowy), we Fromborku i Elblągu (ruch morski). Z myślą o turystach i biznesie w Elblągu oddano do użytku nowoczesne terminale: towarowy i pasażersko-promowy, a w Grzechotkach trwa budowa największego przejścia granicznego z Obwodem Kaliningradzkim Federacji Rosyjskiej. Przejście to umożliwi intensywny ruch towarowo-pasażerski między krajami nadbałtyckimi a Polską oraz z zachodnią i południową Europą, pobudzi też rozwój gospodarczy wzdłuż całej unowocześnionej magistrali.

Bogactwo przyrody i zasobów kultury materialnej obszarów nadzalewowych skłoniły organizatorów turystyki do wyznaczenia i oznakowania wielu szlaków turystycznych. Są to szlaki o znaczeniu lokalnym, regionalnym, krajowym i międzynarodowym. Z ważniejszych wymienić należy: Międzynarodowy Szlak Kopernikowski (E-9), Szlak św. Wojciecha (EL-2107-n), Szlak Nadwiślański (EL-2106-n), Szlak Jantarowy (El-2103-y), Międzynarodowy Szlak Rowerowy (R1), Nadzalewowy Szlak Rowerowy (R64), szlaki wodne z Elbląga na jeziora mazurskie, szlaki wodne do Malborka, Gdańska i w górę rzeki Wisły.

Jest rzeczą charakterystyczną, że wszystkie gminy nadzalewowe stwarzają niezwykle przyjazne warunki dla inwestorów. Z myślą o nich przygotowano liczne tereny, poprawiono dostępność do terenów planowanego zainwestowania, zbudowano mosty wraz z dojazdami (Elbląg, trasa Elbląg - Grzechotki) i węzły komunikacyjne (Elbląg).

Obszary nadzalewowe ciągle są terenami kryjącymi wiele tajemnic, a jednocześnie są terenami wielkiej szansy. Są otwarte na życzliwych turystów i ludzi z pasją działania. Trzeba tu bywać, korzystać z niezwykłych darów przyrody i poznawać wspaniałe dziedzictwo kultury materialnej. Warto także, poprzez inwestowanie, na długo związać się ze wspaniałą przyrodą i historią tej ziemi!

Ten skromny album oddajemy z myślą o ludziach czynu, pasji poznawania i aktywnego wypoczynku.

Album zawiera ponad 100 fotografii i tekst w czterech wersjach językowych.