SZLAKI I ATRAKCJE TURYSTYCZNE

Tereny gmin nadzalewowych obfitują nie tylko w niezwykłe walory krajoznawczo-przyrodnicze, ale też w ciekawe miejsca i unikatowe zabytki. Z myślą o turystach pragnących poznać atrakcje tego regionu wytyczone zostały interesujące szlaki piesze, rowerowe, wodne, kolejowe i samochodowe.

SZLAKI ZNAKOWANE

1. Szlak żółty - EL-2103-Y - "Jantarowy"
   

   Szlak ten na całej swojej długości jest fragmentem Międzynarodowego Szlaku Dalekobieżnego Pieszego "E-9" o przebiegu: Atlantyk, Morze Północne, Morze Bałtyckie (Świnoujście, Koszalin, Hel, Gdańsk, Elbląg, Frombork, Braniewo). Przebieg szlaku Jantarowego: Mikoszewo, Jantar, Stegna, Sztutowo, Kąty Rybackie, Skowronki, Przebrno, Krynica Morska-latarnia, Wielbłądzi Grzbiet, Krynica Morska Port. Całkowita długość szlaku wynosi 52 km.

   • Mikoszewo - tu znajduje się czynna w sezonie letnim przeprawa promowa do Świbna oraz stacja nieczynnej kolejki wąskotorowej "Prawy Brzeg Wisły".
   • Jantar - to znane kąpielisko morskie.
   • Stegna - to drugie, po Krynicy Morskiej, centrum wypoczynku na Mierzei Wiślanej. Warto tu zobaczyć kościół z barokowym wystrojem wnętrza i słynnymi organami. Znajduje się tu także węzeł nieczynnej kolejki wąskotorowej.
   • Sztutowo - tu mieścił się obóz koncentracyjny - obecnie Muzeum Stutthof.
   • Kąty Rybackie - to kolejne kąpielisko morskie. Warto tu zobaczyć Rezerwat kormorana czarnego.
   • Skowronki - to wieś letniskowa.
   • Przebrno - to osada rybacka, część Krynicy Morskiej. W pobliżu utworzono rezerwat przyrody "Buki Mierzei Wiślanej".
   • Krynica Morska - to największe centrum wypoczynkowe na Mierzei Wiślanej. Znajduje się tu przystań żeglugi pasażerskiej, latarnia morska (26,5 m wysokości) i wiele obiektów z zabudowy przedwojennej. W pobliżu, na wydmie Wielbłądzi Grzbiet znajduje się punkt widokowy.Wędrując Międzynarodowym Szlakiem Dalekobieżnym Pieszym "E-9", należy przepłynąć statkiem lub wodolotem do Elbląga i kontynuować wędrówkę odcinkiem szlaku czerwonego "Kopernikowskiego".
2. Szlak czerwony - EL-06-c - "Kopernikowski"
   

   Szlak ten prowadzi z Torunia do Olsztyna, a jego fragment na trasie Elbląg - Braniewo jest ostatnim (na razie) odcinkiem Międzynarodowego Dalekobieżnego Szlaku Pieszego "E-9". Przebieg szlaku od Elbląga: Elbląg-miasto, Elbląg-Bażantarnia, Jagodnik, Próchnik, Łęcze, Suchacz, Kadyny, Tolkmicko, Frombork, Braniewo.

   • Elbląg - to miasto z 750 letnią historią i ciekawymi zabytkami.
   • Bażantarnia - to piękny park leśny Elbląga.
   • Jagodnik - wieś na szlaku z pięknym mostem z 1925 r. oraz obeliskiem ku czci mieszkańców poległych w I wojnie światowej.
   • Łęcze - jest jednym z najstarszych miejsc osadnictwa na ziemi elbląskiej. Zachowały się tu kościół z połowy XVIII wieku, nieliczne już chaty podcieniowe oraz skorupa wiatraka holenderskiego. Za wsią szlak przechodzi przez potężne grodzisko. Na terenie grodziska znajduje się głaz z inskrypcją upamiętniającą archeologa prof. Roberta Dora.
   • Suchacz - dawniej wieś letniskowa. Zachował się tu budynek dawnego hotelu "Zameczek nad Zatoką" (obecnie szkoła). W pobliżu budynku stoi obelisk poświęcony Carlowi Pudorowi.
   • Kadyny - to wieś o bogatej historii, z pięknym barokowym pałacem i zachowanymi zabudowaniami folwarcznymi. Rośnie tu także wspaniały 1000-letni Dąb Bażyńskiego. Na wzgórzu odbudowywany jest klasztor franciszkański. W pobliskich Pagórkach zachował się obelisk upamiętniający pierwszą wizytę cesarza Wilhelma II w Kadynach. Wały Tolkemita - to największe grodzisko zachowane na terenie Wysoczyzny Elbląskiej.
   • Tolkmicko - to miasto i port na Zalewem Wiślanym, gdzie warto zobaczyć piękny budynek dworca Kolei Nadzalewowej i kościół gotycki z XIV wieku.
   • Święty Kamień - to potężny głaz narzutowy leżący w wodach Zalewu Wiślanego. Obwód głazu ok. 13,80 m. Jest doskonale widoczny z pociągu Kolei Nadzalewowej.
   • Frombork - to "miasto Kopernika". Posiada liczne zabytki m.in. katedrę z XIV wieku ze słynnymi organami. Ciekawostką na Wzgórzu Katedralnym jest wahadło Foucaulta w Wieży Radziejowskiego.
   • Braniewo - to miasto nad Pasłęką. Wśród zabytków godne uwagi są m.in. kościół św. Katarzyny i kościół św. Krzyża. Ciekawy jest układ przestrzenny starego i nowego miasta. Atrakcją Braniewa jest najmniejszy w Polsce ogród zoologiczny umieszczony w dawnej fosie.
3. Szlak niebieski - EL-2106-N - "Nadwiślański"
   

   Przebieg szlaku: Sztum - leśniczówka Wilki - Biała Góra - Piekło - rezerwat "Mątowy" - Mątowy Małe - Mątowy Wielkie - Most Knybawski - Lisewo - Boręty - Palczewo - Nowa Cerkiew - Ostaszewo - Żuławki - Drewnica - Mikoszewo. Całkowita długość szlaku wynosi 76 km.

   • Sztum - to miasto położone w bezpośrednim sąsiedztwie jezior: Barlewickiego i Sztumskiego.
   • Biała Góra - to śluza oddzielająca Nogat od Wisły, zbudowana na początku XX w., czynna do dziś.
   • Lisewo - to wieś położona przy wale wiślanym, nieopodal przyczółków mostów tczewskich.
   • Palczewo - to wieś położona wzdłuż starego wału wiślanego. Zachował się tu wiatrak holenderski murowano-drewniany z pierwszej połowy XIX w.
   • Drewnica - to jedna z ciekawszych miejscowości na szlaku niebieskim - żywy skansen budownictwa drewnianego. Zachował się tu m.in. drewniany wiatrak z XVIII w.
   • Mikoszewo - jest punktem końcowym szlaku. Działa tu przeprawa promowa do Świbna. W pobliżu znajduje się rezerwat "Mewia Łacha".

SZLAKI ELBLĄSKIEJ BAŻANTARNI

Historia Bażantarni, jako parku i miejsca wypoczynkowego, sięga początków XIX wieku. Położony blisko miasta kompleks leśny z wieloma jarami, ścieżkami i strumykami zachęcał do wędrówek i spacerów. Zbudowane tu: zajazd Vogelsang (obecna restauracja Myśliwska) i muszla koncertowa stworzyły zaplecze do wypoczynku na odpowiednim poziomie. Dzisiejsza Bażantarnia zajmuje obszar ok. 370 ha. Wytyczono tu piękne znakowane szlaki turystyczne.

1. Szlak czerwony - EL-06-c - "Kopernikowski"
   

   Na odcinku w Bażantarni bierze on swój początek przy restauracji Myśliwska, prowadzi dalej wzdłuż Srebrnego Potoku obok mostku Elewów i Parasola, przez Górę Jagiellońską do parkingu obok gajówki w Dąbrowie. Długość szlaku wynosi 4,5 km, a średni czas przejścia - ok. 1,5 godz.

2. Szlak niebieski - EL-2101-n - "Okrężny" - podzielony jest na dwa odcinki:
   a) szlak niebieski - "Leśny" - łatwy; biegnie od restauracji Myśliwska leśną drogą do Dąbrowy i dalej do Parasola, o długości 3,6 km, a średni czas przejścia wynosi 1 godz.
   b) szlak niebieski - "Górski"- trudny, miejscami bardzo trudny; biegnie od Parasola licznymi jarami, wąwozami i wzgórzami przez Górę Ludową, Czarci Jar, Górę Sowią, Urwisko Krystyny do restauracji Myśliwska. Długość tego odcinka wynosi 6,4 km, a średni czas przejścia - ok. 2,5 godz.
   
3. Szlak zielony - EL-2102-z - "Ścieżka Jaszczurek"
   Jego początek znajduje się przy węźle szlaków, przed restauracją Myśliwska. Dalej szlak biegnie przez Belweder i Parasol do Stagniewa. Długość szlaku - 7 km, średni czas przejścia - ok. 2 godz.
4. Szlak żółty - EL-2104-y - "Okólny"
   Swój początek bierze przy pomniku przyrody, obok mostku na rzece Kumieli (w pobliżu pętli tramwajowej linii nr 2 przy ul. Marymonckiej). Dalej biegnie obok starego młyna (dawna Hamernia), przez mostek Elewów i obok cmentarza na Dębicy. Kończy swój bieg przed restauracją Myśliwska. Szlak określany jest jako łatwy, jego długość wynosi 9 km, a średni czas przejścia - ok. 3 godz.

SZLAKI WODNE

Obszary wokół Zalewu Wiślanego to wymarzone miejsce dla turystyki żeglarskiej, kajakowej czy motorowodnej. Tereny te, dzięki wytyczonym szlakom wodnym na Zalewie Wiślanym oraz na gęstej sieci żuławskich rzek i kanałów żeglownych połączonych z Kanałem Elbląskim, umożliwiają dopłynięcie do większości ważniejszych miejscowości i odbycie ciekawych wycieczek kajakami, jachtami, statkami żeglugi pasażerskiej i wodolotami. Tu, nad Zalewem Wiślanym, znajduje się szereg portów i przystani przyjmujących większe i mniejsze jednostki pływające: Elbląg, Kamienica Elbląska, Suchacz, Tolkmicko, Frombork, Nowa Pasłęka, Krynica Morska, Kąty Rybackie.

Istnieje możliwość przepłynięcia trasy z Gdańska przez Elbląg do Iławy, a także z Gdańska przez Nowy Dwór Gdański, Elbląg i Zalew Wiślany do Kątów Rybackich:

• Gdańsk - Martwa Wisła - Śluza Przegalina - Śluza Gdańska Głowa - Szkarpawa - Rybina - Zalew Wiślany - Nogat - Kanał Jagielloński - Elbląg - rzeka Elbląg - jezioro Drużno - Kanał Elbląski - pochylnie- Małdyty - Miłomłyn - Iława,
• Gdańsk - Martwa Wisła - Śluza Przegalina - Leniwka - Śluza Gdańska Głowa - Szkarpawa - Rybina - Tuga - Nowy Dwór Gdański - Wisła Elbląska - Zalew Wiślany - Nogat - Kanał Jagielloński - Elbląg - Zalew Wiślany - Frombork - Braniewo - Krynica Morska - Kąty Rybackie. Rzeką Elbląg można wypłynąć na Zalew Wiślany, po którym kursują statki i wodoloty:
• Elbląg - Krynica Morska - Elbląg,
• Elbląg - Kaliningrad (Rosja) - Elbląg,
• Krynica Morska - Kaliningrad - Krynica Morska,
• Krynica Morska - Frombork - Krynica Morska.

KANAŁ ELBLĄSKI

Warto również wyruszyć w podróż statkiem z Elbląga przez jezioro Drużno i Kanał Elbląski do Ostródy. Idea budowy unikatowego w skali światowej kanału łączącego nisko położone Jezioro Drużno z wysoczyznowym obszarem Pojezierza Iławskiego sięga początków XIX wieku. W 1825 roku niemiecki inżynier Georg Jacob Steenke przedstawił pierwszy realny projekt tej budowli hydrotechnicznej. Do realizacji przystąpiono w roku 1848. Jezioro Drużno (0,3 m n.p.m.) i Jezioro Piniewskie (99,5 m n.p.m.) połączono systemem czterech pochylni i pięciu drewnianych śluz.

Różnicę wysokości (blisko 100 m) i odległości (łącznie 21,5 km) pomiędzy tymi jeziorami statki i jachty mogą pokonywać na drezynach po specjalnie skonstruowanych szynach. Trasę uruchomiono w 1860 roku. W latach 1874-1881 w miejsce drewnianych śluz zbudowano piątą pochylnię Całuny Nowe. Obecnie Kanał, poprzez niezwykle ciekawe pochylnie oraz liczne i piękne jeziora, łączy Elbląg z Ostródą, a długość tej trasy wynosi 127,5 km.

Przebieg trasy: Elbląg - Jezioro Drużno (0,3 m n.p.m.) - Pochylnia Całuny Nowe - Pochylnia Jelenie - Pochylnia Oleśnica - Pochylnia Kąty - Pochylnia Buczyniec - Jezioro Piniewskie (99,5 m n.p.m.) - Jezioro Sambród - Małdyty - Jezioro Ruda Woda (Duckie) - Jezioro Ilińsk (Jelonek) - śluza Miłomłyn - śluza Zielona - Jezioro Drwęckie - Ostróda.

• Drulity - jest tam piękny, odremontowany pałac.
• Jelonki - ozdobą tej wsi są chaty podcieniowe; jest tu też obelisk poległych w I wojnie światowej.
• Lepno - tu stoi skorupa wiatraka holenderskiego.
• Barzyny - w pięknym parku znajduje się pałac z XVII w.

SZLAKI KOLEJOWE

1. Kolej Nadzalewowa
   

   W roku 1897 rozpoczęto pierwsze prace przy budowie Kolei Nadzalewowej (Haffuferbahn - HUB), która miała połączyć Elbląg z Królewcem. Była to prywatna inwestycja towarzystwa akcyjnego z Królewca. W maju 1899 r. oddano do użytku odcinek Elbląg - Frombork, a we wrześniu tego roku odcinek Frombork - Braniewo. W tym czasie oddano też do użytku dworzec Elbląg Miasto i dworzec Elbląg Angielskie Źródło. Dworzec Elbląg Miasto łączyła z dworcem wschodnim linia kolejowa biegnąca przez miasto. Linia ta istniała do początku lat 80-tych naszego stulecia. Zlikwidowano ją po wybudowaniu w latach 1975-1982 obwodnicy łączącej stację Elbląg (dawny Dworzec Wschodni) ze stacją Elbląg Zdrój.

   

   Główną stacją na trasie HUB było Tolkmicko. Do dziś zachowany jest piękny budynek dworca. Stacja końcowa czyli Braniewo Górna Brama miała połączenie z dworcem państwowej kolei wschodniej w Braniewie. Linia Kolei Nadzalewowej obsługiwała ruch osobowy i towarowy. W latach 30-tych przewoziła ponad 400 tys. pasażerów i 250 tys. ton towarów.

   Oprócz lokalnego ruchu osobowego w latach międzywojennych kursowały tu w ciągu całego roku także pociągi turystyczne Niemieckich Kolei Państwowych, jadące przez Tolkmicko i Braniewo do Królewca. W Tolkmicku miały połączenie z promem do Krynicy Morskiej. Po roku 1945 linia Kolei Nadzalewowej utraciła połączenie z Królewcem i stała się linią o znaczeniu lokalnym. Obecnie pociąg rusza ze stacji Elbląg (dawny Dworzec Wschodni) i obwodnicą dociera do stacji Elbląg Zdrój (dawny dworzec Elbląg Angielskie Źródło). Dalej mija przystanki Rubno Wielkie, Jagodno, Kamienica Elbląska, Nadbrzeże i dociera do Suchacza. Następnym przystankiem są Kadyny. Jadąc dalej z Tolkmicka do Fromborka widać z pociągu leżący w wodach Zalewu Wiślanego potężny głaz narzutowy - Święty Kamień. W Braniewie pierwszą stacją jest Górna Brama, a następną - Braniewo. Tu linie Kolei Nadzalewowej i Kolei Wschodniej łączą się. Od kilku lat znowu istnieje możliwość dojazdu do Królewca - w Braniewie odbywa się odprawa celna.

2. Kolejka Wąskotorowa
   

   Historia kolei wąskotorowych na Żuławach sięga końca XIX wieku. Cały system wąskotorówki, po obu stronach Wisły, ukończony został w latach 1898-1912, by od 1913 r. stać się "Zachodnio- pruską Koleją Lokalną, Tow. Akc." Była to jedna z największych kolei lokalnych na terenie Prus. Liczyła, łącznie z bocznicami, ponad 300 km. Cechami charakterystycznymi tej kolei były: przeprawa promowa na Wiśle w Świbnie, którą transportowano całe pociągi zapewniając połączenie obu brzegów bez przesiadki oraz kursujący w drugiej połowie lat trzydziestych wąskotorowy pociąg pospieszny z Gdańska do Malborka przez Stegnę i Nowy Dwór Gdański.

   

   W czasie II wojny światowej przedłużono linię Gdańsk - Stegna do Krynicy Morskiej, likwidując jednocześnie połączenie Nowy Dwór Gdański - Stegna. Po wojnie, po kilku latach eksploatacji, kolej stopniowo zaczęto zamykać. W 1953 roku wyłączono z ruchu odcinek Stegna - Krynica Morska. Ostatnie odcinki Nowy Dwór Gdański - Rybina - Stegna oraz Stegna - Sztutowo i Stegna - Mikoszewo zostały zamknięte w 1998 r.

   15 sierpnia 2003 r. ze stacji PKP w Nowym Dworze Gdańskim wyruszyła po kilkuletniej przerwie w kurs Żuławska Kolejka Dojazdowa. Rekatywowanie żuławskiej kolejki wąskotorowej było możliwe dzięki staraniom samorządów powiatowych i gminnych Stegny i Sztutowa oraz Pomorskiego Towarzystwa Miłośników Kolei Żelaznych z Gdyni. Dzięki ich zaangażowaniu, Żuławom i Żuławiakom przywrócony został element ich wiekowej tradycji. Kolejka "Żuławianka" systematycznie będzie kursować na trasie Nowy Dwór Gdański - Stegna - Sztutowo - Mikoszewo od roku 2004. Dostępnych będzie 5 wagonów, z czego cztery - 45 miejscowe, a jeden - 32 miejscowy odkryty - letni.

   Wszelkich informacji o kolejce udziela:
   JAROSŁAW LIPIŃSKI - Prezes Pomorskiego Towarzystwa Miłośników Kolei Żelaznych w Gdyni (Tel. 0602-73-53-55; email: ptmkz@wp.pl).
   

MENNONICI NA ŻUŁAWACH

Polska w połowie XVI wieku była jednym z najbardziej tolerancyjnych państw w Europie, dlatego osiedlili się tu, przede wszystkim na Żuławach, a później w dolinie Wisły, prześladowani w Holandii mennonici. Ich religią była praca i na tej bazie wytworzyli kulturę o bardzo surowych obyczajach. Przyzwyczajeni w swojej ojczyźnie do walki z wodą, usprawnili na Żuławach system odwadniania, budowania kanałów i tam. Na zmeliorowanych gruntach prowadzili intensywną gospodarkę rolną. Pozostały po nich domy podcieniowe typu holenderskiego, kościoły, cmentarze z charakterystycznymi stelami oraz wiatraki.

Unikatowe zabytkowe zespoły domów podcieniowych i zagród holenderskich można spotkać we wsiach: Drewnica, Żuławki, Lubieszewo, Wikrowo i Tropy Elbląskie. Zachowane cmentarze mennonickie z charakterystycznymi nagrobkami znajdują się w Wikrowie, Władysławowie, Piaskach, Stogach (k. Malborka) i Tropach Elbląskich. Natomiast w Jeziorze i na Wyspie Spichrzów w Elblągu można zobaczyć dawne kościoły mennonickie.

Najciekawsze obiekty zbudowane przez mennonitów to wiatraki. Jednym z najpiękniejszych w okolicach Zalewu Wiślanego jest wiatrak w Wikrowie. Drewniana konstrukcja umieszczona jest na budynku gospodarczym. Pozostałości wiatraka murowanego można obejrzeć we wsi Łęcze. W okolicach Kanału Elbląskiego, w miejscowości Lepno można obejrzeć murowany wiatrak holenderski, który wewnątrz posiada jeszcze urządzenia młyńskie, a na zewnątrz są widoczne pozostałości skrzydeł. Równie piękne wiatraki znajdują się na trasie szlaku nadwiślańskiego w Palczewie (murowany) i Drewnicy (drewniany wiatrak przemiałowy tzw. koźlak).