WPROWADZENIE

Zalew Wiślany i jego otoczenie: Mierzeja Wiślana, Żuławy Wiślane, Wysoczyzna Elbląska i Nizina Staropruska, tworzą jedyny w swoim rodzaju kompleks przyrodniczo-krajobrazowy. Z kompleksem tym nierozerwalnie wiążą się dużej wartości przyrodniczej obszary po drugiej stronie granicy państwowej Obwodu Kaliningradzkiego Federacji Rosyjskiej.

Opracowanie "Strategia Rozwoju Obszaru Gmin Nadzalewowych" obejmuje tereny polskie, na które składają się: zbiornik Zalewu Wiślanego i jego otoczenie lądowe. Jest to spójny naturalny obszar funkcjonalny. Podmiotowo obejmuje gminy położone wokół Zalewu Wiślanego, a mianowicie miasta: Braniewo, Elbląg i Krynicę Morską; gminy miejsko-wiejskie: Frombork, Nowy Dwór Gdański i Tolkmicko oraz gminy wiejskie: Braniewo, Elbląg, Stegna i Sztutowo. Tworzą one (bez Braniewa) Komunalny Związek Gmin Nadzalewowych. Związek powołano w roku 1996 w celu prowadzenia wspólnych działań na rzecz ochrony środowiska naturalnego i rozwiązywania problemów ograniczających rozwój gospodarczy obszaru.

Prowadzenie spójnej, kompleksowej polityki rozwoju w obszarze Zalewu Wiślanego, graniczącego z Federacją Rosyjską, a po stronie polskiej wchodzącego w skład dwóch województw (pomorskie i warmińsko-mazurskie), trzech powiatów oraz dziesięciu gmin, jest niezwykle trudne. Splatają się tu interesy różnych grup społecznych, poszczególnych obywateli, podmiotów gospodarczych, instytucji rządowych, służb specjalnych, a nawet dwóch państw. Rozwiązywanie podstawowych problemów na tym obszarze uczestnicy życia społecznego i gospodarczego postrzegają bardzo często w zupełnie odmienny sposób. W tej sytuacji potrzeba opracowania wspólnego dokumentu planistycznego dla tego obszaru była oczywista.

Decyzję o przystąpieniu do prac nad opracowaniem Strategii Zgromadzenie Komunalnego Związku Gmin Nadzalewowych podjęło w dniu 29 marca 1999 r. Podjęcie prac nad przygotowaniem spójnego, kompleksowego dokumentu planowania strategicznego dla obszaru funkcjonalnego Zalewu Wiślanego i jego bezpośredniego otoczenia poprzedzono konsultacjami z liderami samorządów lokalnych, władzami samorządowymi województw pomorskiego i warmińsko-mazurskiego i wojewodami tych województw.
Jednocześnie podjęto starania o pozyskanie środków finansowych na realizację części zadań związanych z pracami nad Strategią. Władze Związku wspólnie z Zarządem Miejskim w Elblągu, w wyniku złożonej aplikacji do Programu Phare'97 Inicjatywy Proeuropejskie, takie wsparcie finansowe uzyskały. Dofinansowanie to dotyczyło Projektu: "Warsztaty - Strategia rozwoju miasta Elbląga oraz obszaru gmin Zalewu Wiślanego, uwzględniając uwarunkowania ekologiczne, jako podstawa wykorzystania instrumentów polityki przedakcesyjnej i Funduszy Strukturalnych Unii Europejskiej". Dzięki temu wsparciu możliwe było opracowanie i opublikowanie tego bardzo ważnego dla dalszego harmonijnego rozwoju obszaru, dokumentu.

Wypracowanie wspólnego dokumentu stanowiącego podstawę kształtowania rozwoju tego obszaru nadzalewowego, ma szczególne znaczenie w sytuacji prawnej i instytucjonalnej, jaka kształtuje się w wyniku wejścia w życie "Ustawy o zasadach wspierania rozwoju regionalnego". Dokumenty planowania strategicznego sporządzone w ramach województw samorządowych stanowić będą podstawy formalne i merytoryczne do podejmowania konkretnych przedsięwzięć w ramach polityki regionalnej państwa wspomaganej instrumentami przedakcesyjnymi, a w przyszłości funduszami strukturalnymi Unii Europejskiej.

Prace nad dokumentem "Strategia..." rozpoczęto w I kwartale 2000 roku. Poprzedzono je rozpoznaniem sytuacji społecznej, demograficznej i gospodarczej w gminach. Wszystkie gminy uczestniczyły w tych pracach poprzez przekazanie materiałów informacyjnych (ankiety), a także bezpośrednio poprzez udział w "Warsztatach budowania Strategii". Zasady prowadzenia prac nad dokumentem "Strategia Rozwoju Obszaru Gmin Nadzalewowych do 2015 r." uwzględniały wymogi, jakie wynikają z umowy zawartej z Funduszem Współpracy - Jednostką Zarządzającą Programem Inicjatywy Proeuropejskie. Stosownie do tego, przestrzegane były następujące zasady:
- partnerstwa, tj. szerokiego udziału społeczności lokalnej w procesie budowy dokumentu;
- dodatkowości, tj. finansowego udziału wszystkich uczestników;
- programowania, tj. wykorzystania dotychczasowego dorobku analitycznego i planistycznego, zarówno poszczególnych gmin, jak też opracowań dla Zalewu Wiślanego,
- subsydialności.

W ramach prac prowadzonych nad Strategią przeanalizowano i wykorzystano dostępne opracowania naukowe, analityczne i planistyczne dotyczące Zalewu Wiślanego i jego otoczenia, będące w posiadaniu gmin, województw i placówek naukowo-badawczych oraz fundacji. Wykorzystany został przede wszystkim materiał badawczy: "Opracowanie podstaw procesu aktywizacji regionu elbląskiego w aspekcie transportu rzecznego, rekreacji i rybołówstwa" wykonany przez Instytut Morski w Gdańsku oraz opracowanie: "Zintegrowane Zarządzanie Obszarami Przybrzeżnymi Zalewu Wiślanego ZZOP", wykonane w ramach porozumienia rządowego. Jednocześnie, prawie równolegle, prowadzone były prace nad sporządzeniem strategii rozwoju gospodarczego województw warmińsko-mazurskiego i województwa pomorskiego. Ustalenia tych dokumentów uwzględniono w sformułowaniach celów strategicznych oraz zadań.
Dla potrzeb przygotowania tego dokumentu sporządzone zostały także odrębne opracowania eksperckie:
- prof. dr hab. Krzysztof Luks - "Problemy rozwoju gmin nadzalewowych - Wnioski do strategii - Ekspertyza (transport)".
- Prof. Jerzy Kołodziejski, dr Andrzej Pyszkowski, dr hab. Jacek Szlachta - "Problemy rozwoju miasta - założenia; Wnioski do strategii rozwoju Elbląga - Ekspertyza".
- Inż. Anna Talaga - "Ocena stanu wyjściowego - uwarunkowania, problemy rozwoju, analiza SWOT - obszaru gmin Zalewu Wiślanego. Ekspertyza".
- Mgr inż. arch. Jacek Bocheński - "Uwarunkowania przestrzenne zagospodarowania obszarów nadzalewowych".

Podstawowy wkład merytoryczny, w części zasadniczej do dokumentu "Strategia...", wypracowany został podczas "warsztatów" budowania strategii w czerwcu 2000 r. W warsztatach budowania strategii udział wzięli liderzy życia gospodarczego i społecznego oraz władze samorządowe gmin lub ich przedstawiciele, dyrektorzy departamentów polityki rozwoju regionalnego urzędów marszałkowskich województw pomorskiego i warmińsko-mazurskiego, przedstawiciele Urzędu Morskiego w Gdańsku, przedstawiciele władz powiatów oraz liderzy instytucji zajmujących się ochroną środowiska.
W pracach "Warsztatu budowania Strategii" wzięło udział 45 osób.
Uczestników warsztatu problemowego podzielono na trzy zespoły robocze:
- Zespół 1 - Mierzeja Wiślana (przedstawiciele gmin: Stegna, Sztutowo),
- Zespół 2 - gminy żuławskie z ośrodkami węzłowymi Elbląg i Nowy Dwór Gdański - (gminy Elbląg, m. Elbląg, Urząd Morski),
- Zespół 3 - gminy przyzalewowe (gminy: Braniewo, Tolkmicko, m. Braniewo).
Prace w każdym z zespołów prowadzone były przy bezpośrednim udziale moderatora - eksperta mgr inż. arch. Barbary Bańkowskiej, a ich rezultatem było wypracowanie:
- wiodących głównych problemów dla poszczególnych obszarów,
- wspólnych celów, priorytetów rozwoju, określenie najważniejszych "kluczowych" ("magicznych") miejsc obszaru.

Wyniki prac zespołów prezentowano na sesjach ogólnych i po dyskusji z udziałem wszystkich uczestników warsztatów, weryfikowano lub przyjmowano je jako wspólne. Wypracowany tą drogą dokument stanowi odrębne opracowanie. Dokument ten wykorzystany został jako podstawa wypracowania wizji, przyjęcia celów strategicznych, kierunków działań oraz zadań (przedsięwzięć realizacyjnych).

"Strategia Rozwoju Obszaru Gmin Nadzalewowych" stanowić winna podstawę formalną i merytoryczną do podejmowania wspólnych przedsięwzięć przez samorządy gmin wspierane decyzjami władz samorządowych obu województw: warmińsko-mazurskiego oraz pomorskiego. Dokument ten stanowić powinien podstawę wspierania działań samorządów lokalnych, gmin obszaru Zalewu Wiślanego. Natomiast nie zastępuje on "Strategii rozwoju" poszczególnych gmin ani też nie ogranicza działań władz samorządowych.
Przyjęte w "Strategii..." przedsięwzięcia mają na celu zrównoważony rozwój obszaru. Zabezpieczają one:
- zachowanie unikalnych walorów środowiska przyrodniczego oraz poprawę jego stanu tam, gdzie zostało zdegradowane,
- stworzenie warunków do rozwoju gospodarczego poprzez inwestycje w infrastrukturze transportowej i technicznej,
- pełniejsze wykorzystanie potencjału ludzkiego.
Kolejne działania o podstawowym znaczeniu dla rozwoju obszaru, muszą się odnosić do sprawnej realizacji przedsięwzięć opisanych w "Strategii...".