2.1. Położenie. Ogólna charakterystyka obszaru

Obszar objęty opracowaniem "Strategia..." obejmuje polską część zbiornika wodnego Zalew Wiślany oraz miasta i gminy położone nad Zalewem. Powierzchnia obszaru wynosi 1.534 km2. Obszar zamieszkuje ogółem 206,3 tys. ludności.
Z miast największą powierzchnię zajmują: Krynica Morska - 10 204 ha, Elbląg - 7 952 ha, natomiast najmniejszą powierzchnię zajmuje Tolkmicko - 228 ha.
Średnia powierzchnia gmin wiejskich wynosi 18 956 ha, przy czym największą jest gmina Braniewo - 30 693 ha, a najmniejszą gmina Sztutowo - 10 749 ha.
Obszar opracowania stanowi jedyny w swoim rodzaju kompleks przyrodniczo-krajobrazowy, o wybitnych zasobach przyrodniczych w skali europejskiej, bardzo wrażliwy na antropopresję.
W opracowaniach eksperckich, dokumentach planowania strategicznego uznawany jest za atrakcyjny strategiczny obszar "Ekoregion Zalewu Wiślanego" w jednoczącej się Europie Bałtyckiej.
Dla potrzeb tego dokumentu przyjęto nazwę roboczą "obszar gmin nadzalewowych (Zalewu Wiślanego)".

Obszar ten jest niejednorodny. Wyraźnie wyróżniają się zróżnicowania przestrzenne. Tereny względnie jednorodne można podzielić na następujące jednostki:
- akwen Zalewu Wiślanego,
- Mierzeja Wiślana,
- Żuławy Wiślane,
- Wzniesienie Elbląskie,
- obszar północno-wschodni (braniewski).
Głównym bogactwem tego obszaru są zasoby krajoznawcze, na które składają się:
- zasoby przyrodnicze,
- zasoby krajobrazowe,
- zasoby kulturowe.

Zalew Wiślany

Jeden z najbardziej atrakcyjnych wewnętrznych akwenów Bałtyku, posiadający status wód morskich (w części Federacji Rosyjskiej nazywany Zalewem Kaliningradzkim).
Powierzchnia Zalewu wynosi 838 km2, z tego około 40% znajduje się w Polsce i 60% w Obwodzie Kaliningradzkim Federacji Rosyjskiej. Wody Zalewu należą do mieszanych i charakteryzują się:
- zasoleniem od 0,4 - 4,2 %,
- dobrymi warunkami tlenowymi,
- zawartością badanych metali i insektycydów chloro-organicznych nie przekraczającą wartości granicznych.
Przeprowadzone badania wskazują, że stan czystości Zalewu stale poprawia się, lecz jest jeszcze ciągle niezadowalający.
Dynamikę wód Zalewu w poszczególnych porach roku warunkuje głównie wiatr, którego kierunek i prędkość decydują o wymianie cieplnej, zasoleniu, spiętrzeniu wód, zalodzeniu i procesach biologicznych.
Walory przyrodnicze Zalewu dla rozwoju turystyki oraz sportów wodnych nie są w pełni wykorzystane. Ograniczony dostęp do morza i brak właściwej infrastruktury spowodował, że w niewielkim stopniu rozwinięte zostały sporty wodne, w tym żeglarstwo.
Zalew wykorzystywany jest do celów gospodarczych: dla rybołówstwa oraz jako droga transportowa dla transportu towarowego i osobowego (turystyka).
W Zalewie występuje około 30 gatunków ryb: morskich, słodkowodnych i dwuśrodowiskowych. Ważniejsze gatunki to: węgorz, leszcz, okoń, płoć, sandacz, boleń.
Na Zalewie występują dwa wyraźne sezony połowowe:
wiosenny - ryby karpiowate, okoniowate, stynka, węgorz i śledź;
jesienny - ryby okoniowate, łososiowate, węgorz i minóg;
Najwydajniejsze łowiska znajdują się w: strefie przygranicznej, wzdłuż Wysoczyzny Elbląskiej oraz Niziny Warmińskiej, a także w rejonie zachodnim.
Akwen otoczony jest z każdej strony innym krajobrazem:
- zalesioną Mierzeją Wiślaną z zespołem portów i przystani: Kąty Rybackie, Stegna, Krynica Morska, Piaski;
- terenem płaskim nie zalesionym Żuław Wiślanych: Elbląg, Nowy Dwór Gdański;
- zalesionymi stokami Wysoczyzny Elbląskiej wyjątkowo malowniczymi od strony Zalewu; z osadnictwem widocznym od strony wody;
- na wschód od Wysoczyzny Elbląskiej rozciąga się płaski teren polderów fromborsko-braniewskich.
Liczne trzcinowiska i szuwary otaczające zalew są siedliskiem lęgowym ptactwa wodnego i błotnego. Dla ochrony ptactwa utworzono na Zalewie i w jego otoczeniu rezerwaty ornitologiczne - "Zatoka Elbląska" i w rejonie ujścia rz. Cieplicówki.
Projektowany jest rezerwat ornitologiczny na trzcinowiskach gm. Frombork i gm. Braniewo.
Porty i przystanie rybackie są zlokalizowane wzdłuż linii brzegowej w: Tolkmicku, Fromborku, Krynicy Morskiej, Kątach Rybackich, Piaskach, Nowej Pasłęce i innych mniejszych jednostkach osadniczych.
Potencjał rybołówstwa obejmuje 240 łodzi (280 rybaków).

Mierzeja Wiślana

Stanowi wąski pas lądu położony pomiędzy Zalewem Wiślanym a Zatoką Gdańską. Charakteryzuje się bogato urzeźbionym pasmem wydm i szerokimi plażami od strony morza. Obszar jest zalesiony w ok. 70 %. Wyróżnia się bogactwem form roślinnych i wyjątkowym klimatem o dużym nasłonecznieniu (liczba dni pogodnych jest dwa razy większa niż w innych rejonach). Na całym pasie występują wody termalne. Mierzeję wyróżnia również sposób zabudowy zespołów osadniczych, portów rybackich, pojedynczych obiektów mieszkalnych. Po II wojnie światowej utworzone zostało Muzeum "Stutthoff", świadectwo martyrologii i męczeństwa, w miejscu byłego obozu koncentracyjnego w Sztutowie.
Wysoka wartość przyrodnicza obszaru zadecydowała o utworzeniu następujących rezerwatów:
- rezerwat leśny "Buki Mierzei Wiślanej",
- rezerwat ornitologiczny kormoranów "Kąty Rybackie",
- rezerwat ornitologiczny "Mewia Łacha",
Niemal na całej Mierzei Wiślanej został utworzony "Park Krajobrazowy Mierzeja Wiślana".

Żuławy Wiślane

To specyficzny płaski obszar pocięty rowami. Teren Żuław powstał w wyniku świadomej działalności człowieka. Zmeliorowanie terenów Delty Wisły pozwoliło na uzyskanie przestrzeni rolniczej o bardzo żyznych glebach (II i III klasy bonitacji). Jest to jeden z najbardziej żyznych obszarów w Polsce.
Prawidłowe i efektywne wykorzystanie tego obszaru zależy nie tylko od umiejętności ludzkich, ale w dużym stopniu od sprawności technicznej urządzeń melioracyjnych i systemu przeciwpowodziowego.
Na obszarze tym na 1 ha gruntów przypada 150 mb kanałów i rowów melioracyjnych.
Żuławy Wiślane, to także obszar o dużych walorach krajobrazowych i kulturowych. Znajdują się tu zachowane zabytki kultury mennonickiej, liczne, ciekawe obiekty hydrotechniki (mosty, śluzy, pompy, itp.) i interesujące budownictwo.
Na Żuławach w Raczkach Elbląskich znajduje się najniższy punkt w Polsce, którego wysokość wynosi -1,8 m poniżej poziomu morza. Znajduje się tu też wielkiej wartości rezerwat ornitologiczny obejmujący Jezioro Drużno. Tędy wiedzie Kanał Elbląsko-Ostródzki z unikalnymi pochylniami.

Wzniesienia Elbląskie

Stanowią wyraźne wypiętrzenie (maks. wys. 197 m n.p.m.) z bogato urzeźbionymi i zalesionymi krawędziami schodzącymi od północy do Zalewu Wiślanego. Krawędź opadająca do Zalewu rozcięta jest wieloma rzekami, które mają charakter potoków górskich. Charakterystyczne dla tego obszaru jest duże zalesienie zachowanym pierwotnie drzewostanem. Położone w tym obszarze miasto Tolkmicko ma dobrze zachowany układ zabytkowy Starego Miasta wraz z przedpolem portowym (port żeglugi pasażerskiej, port jachtowy i port rybacki) nadający miastu niepowtarzalny urok od strony wody. Niezwykłą miejscowością są Kadyny z założeniami pałacowo-parkowymi wraz ze stajniami (wybudowane w XVIII w. przez Wilhelma Friedricha Karla jako rezydencja letnia hrabiego). Kadyny uznaje się za perłę Wysoczyzny, wyróżniają się krajobrazowo przepięknym położeniem i kompozycją układu przestrzennego.
Ze względu na wysokie walory krajobrazowe, przyrodnicze i kulturowe obszar objęty jest "Parkiem Krajobrazowym Wysoczyzna Elbląska", którego otulina od strony północnej wchodzi na teren miasta Elbląga.

Obszar północno-wschodni (braniewski)

Nizina Staropruska obejmuje gminy Braniewo i Frombork. Walory krajoznawcze tego obszaru to:
- Wzgórze Katedralne we Fromborku - zachowane liczne wielkiej wartości obiekty architektury i krajobrazu należące do zabytków o znaczeniu międzynarodowym. Miasto posiada urozmaiconą rzeźbę i obiekty pozwalające oglądać dalekie widoki na wody Zalewu (przy dobrej widoczności z wieży nad planetarium widać miasto Bałtijsk);
- zachowany układ starego miasta Braniewa wraz z jego obiektami zabytkowymi. Braniewo położone nad rzeką Pasłęką, kiedyś posiadało port i połączenie drogą wodną z Zalewem;
- walory przyrodnicze związane z doliną rzeki Pasłęki, która ze względu na unikatowy krajobraz oraz wartości przyrodnicze została na całej swej długości włączona do obszaru chronionego krajobrazu, a powyżej Braniewa objęta jest ochroną rezerwatową;
- teren nadzalewowy, depresyjny tzw. Żuławy Braniewskie, który przecina rzeka Pasłęka;
- wieś rybacka Nowa Pasłęka, posiadająca, ze względu na swój wygląd i położenie, ogromne predyspozycje dla agroturystyki.

2.2. Sieć osadnicza - cechy charakterystyczne miast i gmin wiejskich

Miasto Elbląg

Jest najsilniejszym ośrodkiem rozwoju położonym na tym obszarze. Dawna stolica i centrum administracyjne województwa elbląskiego. Obecnie siedziba władz miejskich, powiatu elbląskiego, gminy Elbląg oraz delegatury urzędu wojewódzkiego i urzędu marszałkowskiego, administracji specjalnej - delegatura urzędu morskiego. Rozporządzeniem Rady Ministrów Elbląg uznany został za centrum podregionu elbląskiego, obejmującego powiaty: braniewski, działdowski, elbląski, iławski, nowomiejski, ostródzki i miasto Elbląg. Współczesny Elbląg zamieszkuje 129,8 tys. ludności. Jest to silny ośrodek gospodarczy i kulturalny. W nowych uwarunkowaniach szybko rozwija się sfera usług finansowo-bankowych, usług transportowych, szkolnictwo wyższe (cztery wyższe uczelnie: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa, Elbląska Wyższa Szkoła Humanistyczna, Wyższa Szkoła Zarządzania i Przedsiębiorczości, Seminarium Duchowne). Dobrze zorganizowane są takie instytucje usługowe, jak: szpitale (w tym dawny szpital wojewódzki), lecznictwo specjalistyczne oraz instytucje o szerszym zasięgu oddziaływania, jak: Sekretariat Euroregionu Bałtyk, Regionalny Ośrodek Informacji Europejskiej. Ponadto w Elblągu działa Teatr, Muzeum Elbląskie z bogatymi zbiorami archeologicznymi, a także Biblioteka Elbląska o znaczeniu regionalnym.
Z licznych zabytków miasta na uwagę zasługują m.in.: Katedra Św. Mikołaja, Zespół Zamkowy, Brama Targowa, Galeria EL (dawny Kościół NMP) oraz zrekonstruowane Stare Miasto, które ma wartość zasobu dziedzictwa kulturowego na skalę europejską.
Elbląg posiada dobrze rozwinięty przemysł, w tym liczne przedsiębiorstwa z udziałem kapitału zagranicznego. W strukturze przeważa przemysł elektromaszynowy, drzewny, metalowy i odzieżowo-skórzany.
Miasto posiada dobrą infrastrukturę komunalną z nowoczesnym zakładem utylizacji odpadów komunalnych i oczyszczalnią ścieków. Dobrze rozwinięta jest telekomunikacja. Pełne jest zaopatrzenie w wodę i gaz. Miasto posiada liczne atrakcyjne tereny rozwojowe.
Elbląg położony jest w multimedialnym węźle komunikacyjnym, w którym schodzą się główne drogi kołowe (Warszawa - Gdańsk i Kaliningrad - Berlin), kolejowe (Berlin -Gdańsk - Braniewo - Kaliningrad i Gdańsk - Olsztyn) oraz drogi wodne: śródlądowe (Wisła - Nogat - Kanał Jagielloński - Rzeka Elbląg - Kanał Elbląski i Martwa Wisła - Szkarpawa - Nogat - Kanał Jagielloński - Elbląg) i drogi morskie (Elbląg - Zalew Wiślany - Cieśnina Piławska - Morze Bałtyckie). W Elblągu funkcjonuje port morski towarowy i pasażerski oraz wodne przejście graniczne. Do infrastruktury transportowej należy zaliczyć także istniejące na południu miasta lotnisko sportowe, posiadające możliwości rozbudowy go dla potrzeb lotniska o znaczeniu regionalnym.

Miasto Braniewo

Jest drugim, co do wielkości miastem (zamieszkuje 18,9 tys. ludności). Specyficzne dla miasta jest jego przygraniczne położenie. Dalszy jego rozwój zależy od wykształcenia funkcji obsługi ruchu transgranicznego. W Braniewie znajduje się węzeł kolejowy z międzynarodowym przejściem granicznym kolejowym dla ruchu osobowego i towarowego. W Braniewie znajduje się: siedziba władz miejskich, gminnych i powiatowych, kilka szkół średnich: ogólnokształcących i specjalistycznych, jedna niepaństwowa wyższa uczelnia, szpital powiatowy, kilka oddziałów banków, przemysł spożywczy, che-miczny.
Dobrze zachowane zostały liczne zabytki. Zalicza się do nich Stare Miasto oraz kościoły: gotycki z 1343 r., późnoklasycystyczny z 1830 r., bizantyjsko - ukraiński z XVI w., barokowy z 1722 r. oraz dawne Liceum Hosianum z 1743 r., Hospicjum z 1719 r., spichrz, dawna siedziba starostwa, dworzec kolejowy i wiele innych.
Miasto Braniewo to także liczący się ośrodek życia gospodarczego. Zlokalizowane są tutaj m.in.: filia Elbrewery Co. w Elblągu, ZASTAL S.A. - firma obsługująca przewozy kolejowe (export, import).

Miasto i Gmina Nowy Dwór Gdański

Miasto Nowy Dwór Gd., trzecie, co do wielkości miasto obszaru, zamieszkuje 10,5 tys. ludności. Położone na Żuławach Wiślanych zwane jest stolicą Żuław. Pełni rolę ośrodka obsługi rolnictwa i ośrodka administracji powiatu. Znajdują się tu placówki szkolnictwa ponadpodstawowego i lecznictwa szpitalnego. Dobrze rozwinięty jest handel, usługi oraz rzemiosło dla północnego rejonu Żuław. Sąsiedztwo drogi krajowej Warszawa - Gdańsk i dróg wojewódzkich Toruń - Nowy Dwór Gdański - Stegna aktywizująco wpływa na rozwój miasta.
Zabytki, to przede wszystkim zachowana zabudowa typowa dla Żuław; "Wieża ciśnień" górująca nad miastem, zespół budynków zlokalizowanych nad rzeką Tugą. Liczne zabytki techniki, budownictwa i kultury pomennonickiej znajdują się we wsiach gminy.
Gmina Nowy Dwór Gdański położona jest na Żuławach. Tereny rolne mają wysoką wartość produkcyjną. Z Zalewem Wiślanym powiązana jest poprzez drogi wodne: rzekę Szkarpawę i Nogat. Gminę zamieszkuje 8,3 tys. ludności. Obszar gminy wyróżnia spośród wszystkich innych objętych opracowaniem, zupełny brak lasów.

Miasto i Gmina Tolkmicko

Miasto Tolkmicko położone jest na południowym brzegu Zalewu Wiślanego. Jest siedzibą władz miejsko-gminnych. To ośrodek o charakterze portowo-rybackim (2,8 tys. mieszkańców). W mieście zlokalizowany jest przemysł rolny oraz przetwórstwo ryb. Znaczna część społeczeństwa żyje z rybactwa. Wokół miasta rozciągają się rolnicze tereny z predyspozycją do upraw sadowniczo-ogrodniczych. Teren gminy zamieszkuje 4,0 tys. ludności. Miasto i gmina położone są w przepięknym krajobrazie, na stoku wzniesienia Wysoczyzna Elbląska z dostępem do wód Zalewu Wiślanego. Nad Zalewem zlokalizowane są liczne przystanie rybackie i porty, w tym w Suchaczu, Kamienicy Elbląskiej, Kadynach oraz w Tolkmicku. W Tolkmicku jest basen portowy dla jachtów, podejście dla statków pasażerskich z pirsem wychodzącym daleko w Zalew.
Teren gminy wyróżnia się dużym udziałem powierzchni zalesionej. Znajdujące się surowce naturalne były podstawą dla rozwoju przemysłu ceramicznego (Suchacz, Nadbrzeże), w tym ceramiki artystycznej w Kadynach.
Wielką wartość turystyczną posiadają Kadyny. Jest tu stadnina koni, ośrodek sportów konnych, liczne zabytki architektury, pomniki przyrody, rezerwaty leśne, dobrze zorganizowana baza gastronomiczna i hotelowa. Ponadto bardzo ciekawe osady to Suchacz i Łęcze.

Miasto i gmina Frombork

Miasto Frombork położone jest nad południowym brzegiem Zalewu Wiślanego (2,8 tys. mieszkańców) na trasie z Elbląga do Kaliningradu. Ze względu na posiadane wyjątkowej wartości zabytki architektury, ciekawą historię, oryginalną zabudowę oraz ludzi, którzy tu przed wiekami działali - zwane jest Perłą Północy. Odwiedza je rocznie tysiące wycieczek z kraju i całej Europy. Tu żył i pracował Mikołaj Kopernik.
We Fromborku znajdują się najwyższej klasy światowej zabytki architektury, zgrupowane głównie na Wzgórzu Katedralnym. Bazylika archikatedralna z barokowymi organami, 23 ołtarzami, stallami, a także baszty, wieże, domy kanoników, muzeum, planetarium, obserwatorium astronomiczne. To tylko niektóre z licznych obiektów świadczących o unikalności tego miasta.
Ludność trudni się głównie rybołówstwem i turystyką. Miasto posiada otwarte baseny kąpielowe, niewykorzystane wody lecznicze. Jest tu zmodernizowany port i przystań rybacka oraz molo. Statki białej floty kursują do Krynicy Morskiej i portów Federacji Rosyjskiej. W mieście działa duży szpital specjalistyczny. We Fromborku są najlepsze warunki do podziwiania z dużej wysokości krajobrazów Zalewu Wiślanego i terenów do niego przyległych. Miasto posiada dość dobrą infrastrukturę komunalną (zmodernizowana oczyszczalnia w rozruchu).
Na terenie gminy mieszka zaledwie 1,3 tys. osób. Znaczne obszary gminy obejmują lasy. Występuje wiele problemów we wsiach popegeerowskich.

Miasto Krynica Morska

Miasto (1,3 tys. mieszkańców) położone na Mierzei Wiślanej. W sezonie letnim liczba osób dłużej tu przebywających wzrasta dziesięciokrotnie, a łącznie z wypoczywającymi tylko w niektóre dni weekendowe, nawet dwudziestokrotnie. Jest tu około 8.000 miejsc noclegowych. Miasto ze względu na obszar, który zajmuje, zaliczane jest do jednych z większych miast w Polsce. Ponad 70% powierzchni Krynicy Morskiej stanowią lasy. Miasto jest jednostką osadniczą typowo turystyczną. Położone jest na wąskim pasie lądu, który od strony południowej otoczony jest wodami Zalewu Wiślanego, a od północy wodami Zatoki Gdańskiej. Od strony morza rozciągają się piękne szerokie, piaszczyste plaże, które latem przyciągają rzesze turystów. Wyjątkowy mikroklimat Mierzei Wiślanej (istnienie wód termalnych), położenie oraz piękne plaże są podstawą dla dalszego rozwoju turystyki. W niedalekiej przyszłości turystykę będzie można łączyć z lecznictwem uzdrowiskowym. Od strony Zalewu zlokalizowany jest basen jachtowy największy w akwenie po stronie polskiej (może pomieścić 100 jednostek). W porcie jest nabrzeże dla statków pasażerskich białej floty. W Krynicy Morskiej znajdują się dwie przystanie rybackie, jedna nad Zalewem, druga nad Zatoką Gdańską. Miasto ma niepowtarzalny charakter osady rybackiej z zachowaną starą zabudową, a jednocześnie wielkiego ośrodka wypoczynkowego z rozbudowaną bazą hotelarsko-gastronomiczną i usługową. Dobra jest infrastruktura komunalna.

Gmina Braniewo

Gmina ( 6,5 tys. mieszkańców) ma charakter gminy rolniczej z występującymi problemami wynikającymi z dawnej dominacji dużych państwowych gospodarstw rolnych. Największe szanse rozwoju mają tereny w rejonie Nowej Pasłęki, przy ujściu rzeki Pasłęki. Tu także znajdują się przepiękne tereny dla rozwoju turystyki, a szczególnie agroturystyki. Elementem aktywizującym rozwój gospodarczy gminy jest zlokalizowane w Gronowie międzynarodowe przejście z Obwodem Kaliningradzkim Federacji Rosyjskiej. Rozwój współpracy transgranicznej, obsługa tej współpracy poprzez różne działalności gospodarcze, powinno być główną szansą aktywizacji gospodarczej gminy. Zamierzona realizacja drugiego przejścia granicznego w Grzechotkach - Mamonowie II wraz z rekonstrukcją drogi 22 od Elbląga granicy państwa z dwoma węzłami drogowymi na terenie gminy, stanowi ważny element dla aktywizacji gospodarczej.

Gmina Elbląg

Gmina (6,7 tys. mieszkańców) położona wokół miasta Elbląga. Rozwój funkcji gminy jest mocno związany z miastem. W mieście bowiem zlokalizowane są wszystkie usługi lokalne i ponadlokalne, z których ludność gminy korzysta niemalże w równej mierze jak ludność miejska. Z drugiej strony z usług świadczonych w gminie, na pograniczu z miastem, w szerokim zakresie korzystają mieszkańcy Elbląga. Obszar gminy jest niejednorodny: południowo-zachodnią część gminy stanowią tereny żuławskie o bardzo wysokiej rolniczej wartości produkcyjnej, natomiast wschodnia część gminy położona jest na terenach wysoczyznowych wchodzących w skład Parku Krajobrazowego Wzniesienie Elbląskie (o zdecydowanie gorszej jakości gleb), lecz na terenach mocno zalesionych. W południowej części znajduje się jezioro Drużno objęte ochroną rezerwatową. Obszar ten stanowi wyjątkową atrakcję turystyczną. Jest tu bogactwo ptactwa wodno-błotnego. Badania archeologiczne stwierdziły istnienie tu IX-wiecznej osady Truso, której projektowana replika nad brzegiem jeziora wzbogaciłaby ofertę turystyczną tego obszaru. Północna część gminy obejmuje część wód Zalewu Wiślanego. Przez obszar gminy prowadzi morski tor wodny z Elbląga na Zalew. Ujście rzeki Elbląg, to bogactwo pod względem ilości i wielości gatunków ptactwa wodnego i błotno-wodnego objętego ochroną rezerwatową. Na zachód i południe od miasta, wzdłuż głównych ciągów komunikacyjnych rozciąga się gospodarcza strefa podmiejska związana z funkcją obsługi ruchu drogowego: stacje benzynowe, warsztaty naprawy pojazdów, hotele, restauracje, bary szybkiej obsługi.
Przez teren gminy przebiegają bardzo ważne ciągi komunikacji drogowej i kolejowej. Wzdłuż tych ciągów są atrakcyjne tereny pod rozwój inwestycji usługowych.

Gmina Sztutowo

Gmina (3,7 tys. mieszkańców) położona na Mierzei Wiślanej, na obszarze zalesionym, otoczonym z jednej strony wodami Zatoki Gdańskiej i szerokimi piaszczystymi plażami, z drugiej natomiast otoczona wodami Zalewu Wiślanego. Predyspozycje terenu stwarzają dogodne warunki dla rozwoju funkcji turystycznej: pobytowej i kwalifikowanej. Gmina dysponuje bogatą bazą dla turystyki pobytowej wraz z dobrą siecią usługową i komunalną. Jest tu ponad 3.200 miejsc noclegowych. Bogactwo przyrody i krajobrazu sprawiły, że zostały tu utworzone: Park Krajobrazowy Mierzeja Wiślana oraz dwa rezerwaty: wspomniany już ornitologiczny kormoranów i "Rezerwat Dębów". W Sztutowie znajduje się Muzeum "Stutthoff", które stanowi ważny czynnik rozwoju, a także element dziedzictwa kulturowego. Równorzędną do funkcji turystycznej, w części północno-wschodniej gminy, jest rybołówstwo. Porty i przystanie rybackie znajdują się nad zatoką i nad Zalewem. Nad Zalewem zlokalizowane są również baseny portowe dla jachtów i innych małych jednostek pasażerskich oraz wypożyczalnia sprzętu wodnego dla turystów. Południowa część gminy położona jest na Żuławach Wiślanych, tj. na terenach o bardzo wysokim potencjale rolniczej przestrzeni produkcyjnej. Jej wykorzystanie uzależnione jest od sprawności ogromnej sieci rowów melioracyjnych i urządzeń technicznych z nimi związanych. Ochrona terenu żuławskiego i zapewnienie bezpieczeństwa ludziom tu żyjącym wymaga dużych nakładów finansowych na utrzymanie wałów i urządzeń technicznych zabezpieczających te tereny przed powodzią.

Gmina Stegna

Gmina (9,7 tys. mieszkańców) położona nad Zatoką Gdańską. Od północy posiada szerokie piaszczyste plaże, pas wydmowy zalesiony oddzielony od pozostałego obszaru gminy układem drogowym. Wzdłuż drogi zlokalizowane są atrakcyjne miejscowości turystyczne, liczne ośrodki wypoczynkowe, pensjonaty i kwatery prywatne. Gmina dysponuje dużą bazą noclegową, dobrą infrastrukturą komunalną i liczną siecią usługową. Stałych miejsc noclegowych dla turystów jest tu ponad 8.400. Drugą ważną funkcję gospodarczą tego obszaru stanowi rybołówstwo oraz zbieractwo i obróbka bursztynu. Od południa obszar gminy ograniczony jest rzeką Szkarpawą, która stanowi ważną dla tego rejonu drogę wodną śródlądową łączącą Gdańsk i Elbląg. Tereny południowe to charakterystyczne tereny rolnicze położone na Żuławach Wiślanych, których funkcjonowanie związane jest z utrzymaniem rowów, wałów i urządzeń melioracyjnych. Zachodnią granicę gminy stanowi rzeka Wisła. Dostępność komunikacyjna, tak do terenów gminy jak i całej Mierzei Wiślanej jest ograniczona i odbywa się poprzez drogę krajową Nowy Dwór Gdański, w ciągu której są mosty zwodzone na rzece Szkarpawie i Wiśle Królewieckiej (Rybina). Stegna jest ważnym węzłem komunikacyjnym. Tu zbiegają się drogi z Gdańska, Elbląga (Malborka) i Krynicy Morskiej. We wsiach i osadach zachowało się wiele nie tylko obiektów, ale i całych wsi o ogromnej wartości historycznej i architektonicznej.
Z zabytków architektury w Stegnie wyróżnia się bardzo ładny kościół parafialny.
Na bazie ośrodka wypoczynkowego (w dyspozycji pomocy społecznej) wykształcony został zespół rehabilitacyjno-leczniczy oraz opieki nad osobami starszymi "Mors" z całoroczną działalnością.
Stegnę wyróżniają bardzo bogate i ciekawe tereny leśne.

2.3. Demografia. Rynek pracy

2.3.1. Demografia

W 1998 roku obszar zamieszkiwało 206,3 tys. mieszkańców. W okresie sezonu letniego, przy sprzyjających warunkach klimatycznych, liczba mieszkańców, szczególnie na Mierzei Wiślanej, wielokrotnie wzrasta. W gminach: Stegna, Sztutowo, Krynica Morska wzrost ten jest w przypadku osób przybywających na dłuższy pobyt ponad dziesięciokrotny, a łącznie z ludnością przybywającą na wypoczynek krótki, nawet dwudziestokrotny.
W miastach zamieszkiwało 166,1 tys. osób, tj. 81 % ludności ogółem oraz na terenach wiejskich 40,2 tys. osób. W Elblągu stan ludności na koniec 1998 roku wynosił 129,8 tys. osób, co stawia miasto na pierwszym miejscu w obszarze pod względem zaludnienia.
W pozostałych miastach liczba ludności kształtowała się następująco: Braniewo 18,9 tys. osób, Nowy Dwór Gd. 10,5 tys. osób, Tolkmicko 2,8 tys. osób, Frombork 2,8 tys. osób, Krynica Morska 1,3 tys. osób.
Z gmin wiejskich największy stan ludności posiadał Nowy Dwór Gd. - 8,3 tys. osób, natomiast najmniejszy - Frombork 1,3 tys. ludności.
Średni wskaźnik zaludnienia wynosił: w miastach 1.141,8 osób/km2, na terenach wiejskich 30,9 osób/km2.
Z badań demograficznych wynika, że w miastach i gminach w 1998 r. miał miejsce spadek przyrostu naturalnego. Wyjątek stanowi gmina Tolkmicko, gdzie odnotowano przyrost naturalny w wysokości 21 osób.
Innym obserwowanym zjawiskiem demograficznym w 1998 r. było ujemne saldo migracji ludności. Szczególnie dotyczy to gmin: Braniewo 44 osoby, Frombork 18 osób, Sztutowo 17 osób, m. Nowy Dwór Gd. 34 osoby.
Stosunkowo duże dodatnie saldo migracji ludności w 1998 r. odnotowano natomiast w gm. Stegna (80 osób).
W latach 1990-98, we wszystkich jednostkach objętych opracowaniem, nastąpił wzrost liczby ludności. Dotyczyło to zarówno miast, jak i gmin wiejskich (po uwzględnieniu zmian organizacyjnych). Wzrost ten wyniósł w m. Braniewo 5,4%, gm. Braniewo 7,9%, m. Elblągu 4,3%, m. Frombork 4,5%, gm. Frombork 2,5%, m. Nowy Dwór Gdański 13,3%, gm. Nowy Dwór Gdański 1,8%, gm. Stegna 2,7%, m. Tolkmicku 0,3%, gm. Sztutowo i m. Krynica Morska łącznie 4,7%. Z powyższego wynika, że najwolniejszy był przyrost ludności w Tolkmicku, a najszybszy w Nowym Dworze Gdańskim.
W strukturze ludności wg wieku, nie notowano większych odchyleń od tendencji ogólnoregionalnych i krajowych. W 1998 r. ludność w wieku produkcyjnym na obszarze objętym opracowaniem stanowiła 61% ludności ogółem. Jednak w niektórych jednostkach udział ten był znacznie niższy (np. gm. Frombork 54,8%, gm. Braniewo 55,8%, gm. Elbląg 56,9%, gm. Nowy Dwór Gdański 56,6%) lub wyższy (np. m. Elbląg 62%, Krynica Morska 62,1%, m. Nowy Dwór Gdański 61,7%). Dane wskazują na odpływ ludności w wieku produkcyjnym z terenów wiejskich.

2.3.2. Rynek pracy

Gminy położone w obszarze opracowania ciążą do miejskich rynków pracy: aglomeracji Gdańska, Elbląga, Malborka.
W miastach: Elbląg, Malbork, także ośrodkach miejskich obszaru gmin Zalewu Wiślanego w latach 1999 - 2000, notuje się nasilenie negatywnych zjawisk na rynku pracy. Następowało zmniejszanie się stabilnych miejsc pracy (powtórne procesy restrukturyzacyjne liczących się przedsiębiorstw, m.in. ALSTOM POWER, Elbrewery, inne). Zmiany administracyjne w podziale kraju wpłynęły na zmniejszenie stałych miejsc pracy w administracji publicznej oraz w działalności instytucji około administracyjnych oraz usługowych. Najdotkliwiej odczuło to miasto Elbląg i tereny do niego przyległe.
W całym obszarze i w poszczególnych gminach wzrastała w tej sytuacji liczba bezrobotnych i wszystkie negatywne zjawiska z tego wynikające. Stan bezrobotnych na koniec 1998 roku wyniósł ogółem 13,8 tys. osób. Najwięcej bezrobotnych zanotowano w miastach: Elbląg - 7,1 tys. osób i Braniewo - 1,3 tys. osób.
Bezrobocie jest jednym z najtrudniejszych problemów wszystkich gmin tego obszaru.

2.4. Ocena stanu gospodarki

Podstawowe znaczenie w rozwoju gospodarczo-ekonomicznym obszaru mają: przemysł, turystyka i rekreacja, rolnictwo, drobna wytwórczość, leśnictwo, rybołówstwo oraz transport i usługi.

2.4.1. Przemysł

Odgrywał i nadal odgrywa ważną rolę w rozwoju ośrodków miejskich: Elbląg i Braniewo, a także mniejszych, jak: Tolkmicko i Nowy Dwór Gdański. W strukturze produkcji przeważa przemysł przetwórstwa rolnego, elektromaszynowy, metalowy, motoryzacyjny, lekki, meblarski i skórzany. Wiodące największe przedsiębiorstwa zlokalizowane są w Elblągu, jak: ALSTOM POWER (do niedawna ABB Zamech Ltd.), Elbrewery Company Ltd., PPHU Elzam S.A., Daewoo FSO Motor ZAS Spółka z o.o., Blanche, Zakłady ELMEAT, Zakłady Energetyczne, a także mniejsze przedsiębiorstwa reprezentujące głównie przemysł przetwórstwa rolnego. Przemysł przetwórstwa rolnego występuje również w pozostałych miastach i gminach. W Braniewie zlokalizowany jest browar, filia Elbrewery Company. W strukturze przemysłu, według form własności, dominuje sektor prywatny, gdzie zatrudnienie znajduje ponad 70% wszystkich zatrudnionych w przemyśle. W Elblągu dobrze rozwinięta jest też sfera usług, zarówno materialnych, jak też niematerialnych (obsługujących działalność przemysłową i nie tylko). Miasto wyróżnia dobrze rozwinięta sieć stacji paliw wraz z całą infrastrukturą usługową. Dobrze rozwinięty jest sektor usług finansowo-bankowych i ubezpieczeniowych.

2.4.2. Turystyka i rekreacja

Dobrze rozwinięta jest na całej Mierzei Wiślanej, także we Fromborku, Kadynach i mieście Elblągu. W obszarze nadzalewowym turystyka jest zjawiskiem sezonowym i w zasadzie koncentruje się od czerwca do sierpnia. Ponadto w znacznej mierze uzależniona jest od przebiegu pogody.
Wpływ na sezonowość turystyki mają również inne przyczyny, w tym:
- model wypoczynku - nastawiony na korzystanie z plaży i kąpieliska (bierny),
- słabo rozwinięta infrastruktura wypoczynku czynnego - brak urządzeń rekreacyjno-rozrywkowych, bazy lecznictwa i obiektów uzdrowiskowych,
- znaczny udział dzieci i młodzieży w strukturze wypoczywających (40 - 50%, po uwzględnieniu dzieci na koloniach nawet 60%);
- brak rozwiązań wypoczynku dla dzieci w okresie pobierania nauki.
Turystyka dla miasta Krynica Morska, północnej części gminy Stegna (miejscowości: Stegna, Junoszyno, Jantar) oraz północnej części gminy Sztutowo stanowi podstawowe źródło dochodu. W tych miejscowościach przygotowana jest dobra baza turystyczna i infrastruktura handlowo-gastronomiczna. Ogółem w obszarze objętym opracowaniem jest ponad 22 tys. miejsc noclegowych. Natomiast w trzech gminach na Mierzei Wiślanej jest 11,6 tys. miejsc, co stanowi 53% całej bazy noclegowej obszaru.
Ponadto na Mierzei Wiślanej zorganizowanych jest 8 kempingów (w dwóch standardach) i pola namiotowe kategorii III. Istniejąca baza wypoczynkowa, charakteryzująca się stosunkowo niskim standardem, w niewystarczającym stopniu przystosowana jest do całorocznej działalności konferencyjno-szkoleniowej.
W miastach: Elbląg, Frombork, Braniewo i Kadyny, bazę turystyczną stanowią głównie obiekty hotelowe. Notowana w nich jest głównie turystyka przejazdowa. Możliwości rozwoju turystyki w tych ośrodkach są zatem daleko niewykorzystane.

2.4.3. Rolnictwo

Szczególne predyspozycje dla rozwoju produkcji rolniczej posiadają gminy: Nowy Dwór Gdański, Elbląg oraz żuławska część gmin: Sztutowo i Stegna, gdzie występują jedne z najlepszych gleb w Polsce - mady żuławskie. Ocena warunków agroekologicznych na tym terenie, mierzona wskaźnikami, jest bardzo wysoka - wynosi ona ponad 90 pkt. Rolnictwo jest też wiodącym działem gospodarki w pozostałych gminach wiejskich: Braniewo i Frombork (mniejszą rolę odgrywa ono w gminie Tolkmicko, z uwagi na niższą bonitację gleb i duże zalesienie). Gospodarstwa rolne w tym obszarze są ogólnie dobrze zorganizowane, o właściwej strukturze produkcji rolnej. Procesy restrukturyzacji dużych (zakładów) przedsiębiorstw rolnych były mniej bolesne dla społeczności lokalnej, niż w innych rejonach.

2.4.4. Leśnictwo

Stanowi dominującą dziedzinę rozwoju w gminie Tolkmicko, w której lesistość wynosi 50,8% obszaru (bez wód Zalewu Wiślanego). Znaczna część lasów w obszarze Zalewu Wiślanego została włączona w struktury Parku Krajobrazowego Wysoczyzny Elbląskiej i Parku Krajobrazowego Mierzeja Wiślana oraz częściowo uznana za lasy ochronne. Największe zalesienie odnotowuje się w gminie Krynica Morska - 70,7% całej powierzchni lądowej. Gospodarka leśna w szerokim znaczeniu prowadzona jest przede wszystkim na Wysoczyźnie Elbląskiej. Pozyskiwanie drewna z wyrębów całkowitych, czy też sanitacyjnych stanowi dla tego obszaru znaczący dochód ekonomiczny.

2.4.5. Gospodarka rybacka; rybołówstwo

Znaczącą rolę w gospodarce odgrywa rybołówstwo zarówno na Zatoce Gdańskiej, jak i na Zalewie. Zalew Wiślany jest tradycyjnym łowiskiem ryb morskich i słodkowodnych. Rocznie polscy rybacy odławiają tutaj średnio 2,5 - 3,0 tysięcy ton ryb, w tym głównie: śledzie, węgorze, sandacze, trocie i leszcze. Najwydatniejsze łowiska znajdują się w strefie przygranicznej, wzdłuż Wysoczyzny Elbląskiej i Niziny Warmińskiej oraz w rejonie zachodnim. Statystyka połowów obarczona jest dużą niewiarygodnością, dlatego dane nie mogą być wykorzystane w powszechnie stosowanych modelach szacowania liczebności i biomasy zasobów gatunków ryb użytkowych, a tym samym nie jest możliwe wiarygodne określenie wielkości rocznych dopuszczalnych połowów (TAC). Połowem i przetwórstwem ryb w 1998 roku zajmowało się 17 podmiotów gospodarczych (razem około 350 jednostek pływających).
Rybacy zlokalizowani na północnym brzegu Mierzei Wiślanej korzystają z wód Zatoki Gdańskiej. Ich kondycja finansowa jest zdecydowanie lepsza niż rybaków mających swoje łowiska na Zalewie Wiślanym. Wynika to z dwóch powodów: na Zatoce Gdańskiej dłużej trwa sezon połowowy, a występujące w nadmiernej ilości kormorany nie robią takiego dużego spustoszenia w rybostanie.

2.4.6. Porty

W obszarze Zalewu Wiślanego funkcjonuje port morski w Elblągu oraz kilka portów i przystani. Należą do nich m.in. Tolkmicko, Krynica Morska, Frombork, Kąty Rybackie, Piaski, Nowa Pasłęka. Mniejsze znaczenie mają: Suchacz, Kamienica Elbląska, Kadyny i inne. Największym portem w tym rejonie jest port Elbląg, który leży nad rzeką Elbląg, oddalony około 10 km od Zalewu Wiślanego. Główny tor z Elbląga na Zalew posiada koryto od 50 do 100 metrów szerokości i 3,5 - 4,5 metra głębokości. Port zajmuje łączną powierzchnię 469 ha (rozciągając się na długości 7,5 km). Port dysponuje 3,6 km nabrzeża prawostronnie umocnionego i 0,8 km nabrzeża lewostronnie umocnionego. Zlokalizowanych jest tu pięć basenów portowych. Dobrze zorganizowana jest infrastruktura portowa. Do nabrzeży doprowadzona jest sieć kolejowa i drogowa, czynne są urządzenia cumownicze. Zdolność przeładunkowa Portu Elbląg określana jest na 500 - 600 tysięcy ton rocznie. Zakładane przewozy w ruchu pasażerskim określa się na około 150 tys. osób rocznie. Najkorzystniejsze warunki do dalszego rozwoju obsługi żeglugi pasażerskiej i jachtingu mają porty w Krynicy Morskiej, Fromborku i w Tolkmicku. Miejscowości te są jednocześnie ważnymi ośrodkami turystycznymi w regionie. Do portów przywieziono w 1998 r. 146 tys. ton towarów, w tym do Elbląga 145 tys. ton. Porty przyjęły w tym czasie 72 tys. pasażerów, w tym w Elblągu ponad 14 tys. Podobna ilość pasażerów z portów wypłynęła.

2.4.7. Multimedialny węzeł transportowy w Elblągu

Elbląg leży w północno-zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego. W opracowaniach studialnych, eksperckich, także oficjalnych dokumentach rządowych i planistycznych miasto ma rangę ośrodka o znaczeniu subregionalnym.
Jego naturalnym otoczeniem są gminy wiejskie w ramach powiatów: braniewskiego, elbląskiego, malborskiego i nowodworskiego. Rozwój miasta, tworzenie infrastruktury usługowej, m.in.: szkolnictwa, szpitalnictwa, kultury, infrastruktury różnych branż, turystyki, uwzględniał w przeszłości potrzeby społeczności lokalnej z tego otoczenia. Miasto Elbląg stanowiło też rynek pracy i rynek zbytu na towary dla tych gmin. Podstawowym elemen-tem kształtującym związki funkcjonalne rozwoju gospodarczo-ekonomicznego było położenie tego obszaru w tzw. korytarzach transportowych:
- łączących porty aglomeracji Gdańska poprzez Elbląg z Kaliningradem i dalej krajami nadbałtyckimi,
- prowadzących pionowo z aglomeracji Gdańska w kierunku Warszawy i dalej na południe Polski,
- drogi krajowej 22: granica państwa z Niemcami - Gorzów Wielkopolski - Malbork - Elbląg do granicy państwa z Federacją Rosyjską, przez nowoprojektowane przejście z Obwodem Kaliningradzkim w Grzechotkach - Mamonowie II.
Znaczenie miasta jako centrum subregionalnego w takim obszarze wynikało również ze specyfiki tzw. obszarów funkcjonalnych, przez co rozumie się dwa wyodrębnione geograficznie i planistycznie obszary: Zalewu Wiślanego oraz Żuław Wiślanych. Nowy podział terytorialny kraju w sposób administracyjny rozdzielił ten obszar na dwie części: powiaty malborski i nowodworski leżą w województwie pomorskim, natomiast dwa pozostałe w województwie warmińsko-mazurskim.
Na system transportowy Elbląga składają się drogi lądowe, kolejowe, wodne (morskie i śródlądowe).
System ten stosunkowo dobrze powiązany jest z infrastrukturą graniczną:
- drogowym międzynarodowym przejściem granicznym w Gronowie,
- wodnym międzynarodowym przejściem granicznym w Elblągu i we Fromborku,
- kolejowym międzynarodowym przejściem granicznym w Braniewie.
Powiązania Elbląga z układami transportowymi zewnętrznymi są następujące:
- droga nr 7 relacji porty trójmiejskie - Elbląg - Warszawa - Chyżne - Bratysława z siecią dróg międzynarodowych i krajowych,
- droga nr 22 relacji Elbląg - Malbork - Czarlin z projektowaną autostrady A-1,
- droga nr 504 relacji Elbląg - Braniewo - Grzechotki - Mamonowo - Kaliningrad stanowią najbliższe połączenie Berlina z Kaliningradem;
- linia kolejowa znaczenia międzynarodowego Berlin - Gdańsk - Kaliningrad, oraz połączenie z Olsztynem i Białymstokiem,
- lotnisko pełniące funkcję lotniska sportowego, po rozbudowie może być przystosowane także do pełnienia funkcji lotniska pasażerskiego.

2.4.8. Obsługa komunikacyjna obszaru gmin Zalewu Wiślanego

Podstawowe znaczenie w komunikacyjnej obsłudze terenu mają następujące drogi:
Drogi wodne. Głównym szlakiem wodnym łączącym obszar nadzalewowy z Bałtykiem jest tor wodny Elbląg - Cieśnina Piławska długości ok. 60 km. Po stronie polskiej istnieje już nowoczesne oznakowanie nawigacyjne. Na większości trasy, łącznie z rzeką Elbląg głębokości osiągają (lub przekraczają) 3,5 m., co stanowi punkt docelowy. Przejście przez Cieśninę Piławską na Bałtyk obecnie możliwe jest tylko dla statków i jachtów pod banderą polską lub rosyjską, co stanowi istotne ograniczenie możliwości wykorzystania Zalewu. Tym bardziej, że dla statków morskich jest to szlak jedyny do Elbląga i na Zalew. W przyszłości alternatywę stanowić mogą:
- tor wodny od ujścia rzeki Elbląg do ujścia Szkarpawy, dalej Szkarpawą do Wisły na morze,
- kanał projektowany przez Mierzeję Wiślaną.
Pierwsza z wymienionych dróg stanowi jedno z dwóch połączeń zalewu z Wisłą i Gdańskiem szlakiem Szkarpawa - Nogat - Wisła lub z Elbląga Kanał Jagielloński - Nogat - Wisła. Ich stan pozwala na ruch tonażu śródlądowego typowego dla polskich dróg wodnych. Przystosowanie tego szlaku dla potrzeb statków morskich mogących poruszać się po Zalewie Wiślanym wymaga modernizacji rzeki Szkarpawy (z ewentualną przebudową śluzy Gdańska Głowa).
Realizacja kanału przez Mierzeję Wiślaną daje większe możliwości połączenia Zatoki Gdańskiej i portów trójmiasta z Zalewem Wiślanym. Skrót odległości w stosunku do drogi przez Cieśninę Piławską wynosi ok. 100 km.
Szlak przez Szkarpawę należy widzieć jako drogę dla żeglugi śródlądowej, co nie wyklucza potrzeby jego zagospodarowania i modernizacji. Także dla celów turystyki i rekreacji.
Wewnętrzne połączenie między portami Zalewu Wiślanego funkcjonuje obecnie między Elblągiem a Krynicą Morską - Tolkmickiem i Fromborkiem. W pełni możliwa jest także żegluga do portu w Kątach Rybackich. Tor wodny Zalewu Wiślanego i odgałęzienia torów wodnych są dostosowane do eksploatowanego tonażu.
Połączenia drogowe. Główną arterią drogową łączącą Polskę północno-wschodnią z resztą kraju, jest droga krajowa nr 7 Gdańsk - Warszawa. W przyszłości drugie ważne połączenie stanowić będzie autostrada A-1. Stąd też za drogi łączące obszar nadzalewowy z krajową siecią dróg, uznać należy te drogi, które wprowadzają ruch na drogę nr 7 i dalej na zachód. Należą do nich drogi:
- nr 502 Stegna - Nowy Dwór Gdański - droga E- 7,
- nr 22 Elbląg - Malbork - Czarlin,
- nr 504 Braniewo - Elbląg - do drogi nr 7 (przez nowy most w Elblągu),
- nr 508 granica państwa - Braniewo - droga nr 7.
Dwie ostatnie łączą ponadto obszar Zalewu Wiślanego z obwodem Kaliningradzkim.
Parametry wymienionych dróg i ich stan techniczny określają możliwości wykorzystania transportu drogowego oraz uprawiania turystyki motorowej. W obecnych i przewidywanych warunkach mają one decydujące znaczenie dla dostępności obszaru nadzalewowego. Ich stan jest zróżnicowany pod względem technicznym. Najbardziej zniszczona jest droga nr 508, stąd praktycznie cały ruch samochodowy obsługuje droga nr 504, która prowadzi przez Wysoczyznę Elbląską i Frombork u podnóża Wzgórza Katedralnego. Powinna być zatem odciążona od ciężkiego ruchu tranzytowego.
Kluczowe znaczenie mają drogi nr nr 22 i 502. Obie o niskich parametrach (wąskie i kręte), obecnie przeciążone. Droga nr 22 jest głównym "wylotem" z obszaru nadzalewowego na zachód. Na odcinku Elbląg - Malbork droga nie jest przystosowana do przenoszenia tak dużego natężenia ruchu, jaki panuje obecnie. Droga nr 502 to główne połączenie Mierzei Wiślanej z krajem. Przeciążenie tu zatem występuje tylko w okresie letnim, niemniej w stopniu poważnie zagrażającym bezpieczeństwu podróżnych. Stan ten może ulec zmianie po uruchomieniu nowego wjazdu do Elbląga, który wraz z przeprawą promową Tolkmicko - Krynica Morska utworzy nowy szlak na Mierzeję.
Istotne znaczenie dla rozwoju obszaru nadzalewowego mają również drogi łączące miejscowości na Mierzei Wiślanej (droga nr 501 Sobieszewo - Mikoszewo - Stegna - Krynica Morska) oraz drogi na południowym brzegu zalewu (droga nr 503 Tolkmicko - Elbląg).
Drogi te spełniają wymagania odnośnie polskich standardów, lecz w sezonie letnim są nadmiernie obciążone ruchem turystycznym. Ze względów ekologicznych nie ma możliwości powiększenia ich parametrów. Konieczne jest zatem odciążenie tych dróg przez utworzenie połączeń alternatywnych.
Drogi kolejowe. Charakterystycznym zjawiskiem dla polskiego systemu transportowego w latach 90- tych jest spadek znaczenia transportu kolejowego i w ślad za tym "kurczenie" się sieci kolejowej. Skutki tego procesu w obszarze są widoczne w powiecie Nowy Dwór Gdański, gdzie uległa likwidacji lokalna linia wąskotorowa. Los taki nie może spotkać nadzalewowego odcinka kolejowego Elbląg - Tolkmicko - Braniewo. O ile likwidacja kolej wąskotorowej w powiecie Nowy Dwór Gdański odebrała szanse na wzmocnienie atrakcyjności turystycznej tego terenu (chociaż kolej ta miała też pewne znaczenie dla odciążenia drogi Nowy Dwór Gdański - Stegna w sezonie letnim) to rezygnacja z odcinka Elbląg - Tolkmicko - Braniewo utrudniłaby obsługę transportową Suchacza, Kadyn i Tolkmicka. Stan PKP wskazuje jednak wyraźnie, że jeśli linii nie obronią samorządy, to może ona zostać zamknięta. Należy uczynić wszystko, aby tak się nie stało. Nowe uregulowania prawne dot. PKP stwarzają szansę na zachowanie tej linii. Pozostałe linie kolejowe ważne dla obszaru nadzalewowego z racji pełnienia funkcji podobnych jak drogi nr 7 i nr 508 to:
- linia Gdynia - Malbork- Warszawa,
- oraz odcinek Malbork - Elbląg - Bogaczewo - Braniewo.
Ich stan techniczny można ocenić jako wystarczający dla obecnych potrzeb. W przyszłości są one przeznaczone do modernizacji.
Połączenie powietrzne. Transport lotniczy praktycznie nie występuje w obsłudze transportowej obszaru nadzalewowego, chociaż można odnotować pewne próby wykorzystywania samolotów i śmigłowców jako atrakcji turystycznej na Mierzei Wiślanej. W Elblągu istnieje lotnisko sportowe, które można przystosować dla małych jednostek powietrznych.
Najbliższe lotnisko regionalne znajduje się w Rębiechowie - ok. 80 km od Elbląga.

2.4.9. Gospodarka wodno-ściekowa

Zaopatrzenie w wodę. Zaopatrzenie w wodę obszaru Ekoregionu Zalewu Wiślanego można scharakteryzować następująco:
- Zaopatrzenie w wodę obszaru odbywa się niemal w całości z ujęć głębinowych.
- Zasoby przewyższają popyt. Jedynie w Elblągu może wystąpić niedobór wody.
- Najważniejszym ujęciem wody dla obszaru opracowania jest ujęcie wody w Ząbrowie - stąd zasilane są Żuławy Wiślane, część miasta Elbląga oraz część Mierzei Wiślanej.
- Miasto Braniewo, Frombork i Tolkmicko posiadają własne ujęcia wody. Z ujęć tych zaopatrywane są wodociągami grupowymi wsie zlokalizowane w ich sąsiedztwie.
- Stopień zaopatrzenia w wodę uzdatnioną jest bardzo wysoki w miastach (od 92 do 100%) oraz bardzo niski na wsi.
- Niektóre wsie w północno - wschodniej części obszaru, szczególnie te popegeerowskie posiadają własne ujęcia wody.
Procesy uzdatniania wody powinny być pogłębione na większości ujęć.
Gospodarka ściekowa. Gospodarka ściekowa obszaru winna zapewniać unieszkodliwianie ścieków przynajmniej w 95 %. Na obszarze przylegającym do Zalewu Wiślanego gospodarka ta wygląda następująco:
- Wszystkie miasta zlokalizowane wokół Zalewu Wiślanego posiadają oczyszczalnie ścieków.
- Miasto Elbląg - posiada sprawną oczyszczalnię dla całego miasta.
- Gmina Sztutowo i Stegna posiada wspólną oczyszczalnię, do której podłączone są miejscowości zlokalizowane w pasie nadmorskim.
- Krynica Morska - posiada oczyszczalnię w Krynicy i Piaskach; w Krynicy oczyszczalnia jest w trakcie rozbudowy i modernizacji.
- Braniewo - działa sprawna, nowoczesna oczyszczalnia.
- Frombork - oczyszczalnia zlokalizowana nad Zalewem w trakcie rozruchu po modernizacji i rozbudowie.
- Tolkmicko - od niedawna zbudowana oczyszczalnia mechaniczno-biologiczna. Miasto w pełni skanalizowane.
- Nowy Dwór Gdański - oczyszczalnia wymaga remontu i modernizacji.
- Na terenach wiejskich stan gospodarki ściekowej jest dużo gorszy. Większość miejscowości ścieki odprowadza do szamb. Miejscowości popegeerowskie posiadają w zasadzie oczyszczalnie i kanalizację, lecz urządzenia te w znacznej mierze są zdewastowane.
Generalnie na całym obszarze gospodarka ściekowa na wsi wymaga dalszego uporządkowania.

2.5. Analiza SWOT

Analiza SWOT jest jedną z metod wykorzystywaną dla formułowania strategii rozwoju. Zaletą tej metody jest to, że w sposób prosty, zrozumiały syntetyzuje ocenę potencjału wewnętrznego obszaru w postaci mocnych i słabych stron oraz uwarunkowania zewnętrzne: szanse i zagrożenia.

MOCNE STRONY

1. Dobrze rozwinięte ośrodki węzłowe: miasta, które mogą stanowić ważne ogniwa w przyspieszeniu procesów rozwoju tego obszaru - Elbląg jako główny subregionalny ośrodek rozwoju oraz miasta: Braniewo i Nowy Dwór Gdański jako ośrodki uzupełniające.
2. Bogate zasoby przyrodnicze i krajobrazowe, z których zdecydowanie wyróżnia się obszar Zalewu Wiślanego wraz z otoczeniem - (jeden z największych i najbardziej atrakcyjnych wewnętrznych akwenów Bałtyku) oraz obszar Mierzei Wiślanej z szerokimi plażami od strony morza. Atrakcyjny jest także obszar Wysoczyzny Elbląskiej (z bogato urzeźbionymi i zalesionymi krawędziami wyraźnie wzniesionymi nad Zalewem Wiślanym oraz Jezioro Drużno.
3. Dobrze rozwinięty potencjał: przemysł, rolnictwo i turystyka. Dobrze działające, sprywatyzowane przedsiębiorstwa z dużym udziałem kapitału zagranicznego (jak np. ALSTOM POWER, Elbrewery Company LTD, HANYANG ZAS Spółka z o.o., BLANCHE-POLSKA Spółka z o.o.) mające znaczną pozycję na rynku krajowym i światowym.
4. Urodzajne ziemie żuławskie o wysokim wskaźniku waloryzacji przestrzeni rolniczej oraz warunki wodne, sprzyjające warunki dla rolnictwa zintegrowanego i ekologicznego (produkcja wysokiej jakości żywności) ze względu na stosunkowo czyste środowisko przyrodnicze.
5. Położenie na przecięciu głównych szlaków komunikacyjnych oraz reaktywowanie portu morskiego w Elblągu, mającego dość duże znaczenie w przewozach towarowych oraz w przewozach turystycznych.
6. Bogate zasoby dziedzictwa kulturowego, w tym o randze światowej: Zespół Katedralny we Fromborku, Kanał Elbląski, Muzeum "Stutthoff" w Sztutowie, Stare Miasto w Elblągu, także rangi regionalnej: liczne założenia pałacowo-parkowe w małych miastach, dworsko-parkowe, urządzenia w gminach wiejskich.
7. Wysokie prawdopodobieństwo występowania złóż eksploatacyjnych gazu ziemnego i ropy naftowej w strefie szelfowo-lądowej (obszar koncesyjny Frontier Exploration Poland). Udokumentowane zasoby wód mineralnych i termalnych oraz peloidów nadających się do wykorzystania w balneologii oraz produkcji wód stołowych - na Mierzei Wiślanej (również w rejonie Fromborka). Udokumentowane zasoby torfów i namułów z możliwością wykorzystania w przyrodolecznictwie - w rejonie Biedkowa, w gminach Frombork i Braniewo.
8. Aktywność samorządów lokalnych i wojewódzkich, przejawiająca się tworzeniem związków gmin, porozumienie w sprawie m.in. ochrony środowiska naturalnego i wzrostu aktywizacji gospodarczej, przykład - Związek Gmin Nadzalewowych, Związek Gmin Kanału Elbląsko-Ostródzkiego, Stowarzyszenie Truso, Euroregion "Bałtyk".
9. Wzrastający poziom przedsiębiorczości społeczności lokalnych miast i gmin.
10. Rozwój szkolnictwa wyższego w Elblągu; kształcenie kadry pracowników na wyższym poziomie;
11. Dbałość o stałe podnoszenie kwalifikacji zasobów ludzkich. Podnoszenie kwalifikacji i zmiany zawodu poprzez szkolenie organizowane przez RUP oraz prywatne podmioty gospodarcze; Centrum Pracy i Pomocy w Elblągu.

1. Występowanie naturalnych sprzeczności nawet na styku środowisko przyrodnicze - a intensywny rozwój gospodarczy; procesy antropogeniczne, identyfikowane głównie w postaci: zagrożenia powodziowego obszaru Żuław i gmin nadzalewowych
2. Duże zanieczyszczenie wód Zalewu Wiślanego w rejonach przybrzeżnych, miejscach tarlisk ryb, rozwoju gospodarki rybackiej; znaczne zanieczyszczenia powierzchni ziemi - dzikie wysypiska.
3. Znaczna degradacja środowiska kulturowego wyrażająca się również zachwianiem ładu przestrzennego (co wynika m.in. z: niewłaściwie odbudowanych ze zniszczeń wojennych terenów staromiejskich), starzejącej się z biegiem lat i nie remontowanej substancji mieszkaniowej na terenach wiejskich, dekapitalizacji zabudowy podworskiej będącej w użytkowaniu byłych PGR-ów, dysharmonijnej zabudowy nowych skupisk mieszkaniowych.
4. Wysokie bezrobocie oraz niskie dochody ludności; narastanie negatywnych zjawisk społecznych o charakterze destrukcyjnym. Pojawiające się zjawiska depresji społecznej obszarów wiejskich; wysokie wskaźniki spadku zaludnienia oraz starzenia się ludności.
5. Wysokie potrzeby remontowo-modernizacyjne infrastruktury transportowej i technicznej. Ograniczenia wynikające z funkcjonowania systemów transportowych.
6. Znaczny stopień niepewności zasilania elektroenergetycznego (utrudnienie dla tworzenia nowych podmiotów gospodarczych), znaczny stopień niedoinwestowania w infrastrukturę telekomunikacyjną, niedoinwestowanie w sieć gazu ziemnego, znaczne braki w gospodarce ściekowej (szczególnie na terenach wiejskich po południowej i wschodniej stronie Zalewu).

1. Sprzyjająca sytuacja geopolityczna stwarzająca możliwości wielopłaszczyznowej współpracy międzynarodowej w rejonie Morza Bałtyckiego.
2. Polityka wspierania rozwoju lokalnego regionu w ramach polityki regionalnej państwa oraz instrumenty polityki przedakcesyjnej, w przyszłości strukturalne, skierowane na rozwój lokalny.
3. Położenie geograficzne; położenie przygraniczne, rozwój współpracy z Obwodem Kaliningradzkim i innymi państwami regionami państw nadbałtyckich.
4. Zapoczątkowana współpraca międzynarodowa realizowana na trzech podstawowych poziomach: pierwszym - opartym o traktaty i umowy międzynarodowe na poziomie rządowym, drugim - realizowanym przez wojewodów i samorządy wojewódzkie, trzecim - realizowanym przez gminy i ich związki, a także instytucje i podmioty gospodarcze.
5. Położenie w ogólnoeuropejskim systemie powiązań ekologicznych determinującym generalne kierunki rozwoju widziane jako szansa i jednocześnie alternatywa otwarcia na wiek XXI, z których głównymi elementami są: okołobałtycki zielony pierścień oraz skandynawsko-iberyjski szlak przelotów ptaków.
6. Bliskość aglomeracji trójmiejskiej oraz aglomeracji Kaliningradu, obszar opracowania znajduje się w zasięgu oddziaływania dużego potencjału ludzkiego: gospodarczego, naukowego, kulturowego, a także dużych rynków zbytu.

1. Brak stabilności polityki państwa w zakresie wspierania rozwoju regionalnego.
2. Ponadnormatywne zanieczyszczenie wód powierzchniowych Zalewu Wiślanego, czego konsekwencją jest zanik funkcji turystycznej we wschodniej części Zalewu Wiślanego.
3. Bariera finansowo-ekonomiczna oraz kapitałowa; wysoki stopień zmienności przepisów prawa finansowego, ograniczone zdolności finansowe do rozwoju gmin oraz społeczności lokalnych.
4. Niedostatecznie wykształcone systemy komunikacyjne w tym: drogi wodne (brak odpowiednich parametrów i pełnej dostępności drogi łączącej Zalew Wiślany z Bałtykiem oraz niedrożna sieć wodna śródlądowa Ren - Odra - Noteć - Wisła - Nogat), drogi kołowe (nie podjęcie inwestycji Elbląg - granica państwa - udrożnienia drogi Kaliningrad - Elbląg, z przejściem granicznym w Grzechotkach, która jest ogniwem kreowanej trasy Via Hanza: Hamburg - Szczecin - Gdańsk - Elbląg - Kaliningrad - Ryga, a także niewystarczające parametry pozostałych dróg tworzących system połączeń krajowych: szczególnie drogi Elbląg - Malbork).
5. Prowadzona polityka transportowa państwa, wynikiem której jest likwidacja linii kolejowych, zaniedbany system dróg wodnych i ogromnie zwiększone nakłady na utrzymanie dróg kołowych, które ze względu na nadmierne obciążenie ulegają postępującej degradacji, co także ma negatywny wpływ na stan środowiska.
6. Niedoinwestowanie w zaopatrzeniu w gaz, szczególnie na Mierzei Wiślanej; obszaru, który wymaga zmiany systemu wytwarzania energii cieplnej z uwagi na walory przyrodnicze.